Trump’ın ikinci dönemiyle birlikte, uygarlığın bugüne kadar ürettiği değerlerin en az üçte biri sıfırlandı. Zat-ı şahanelerinin uluslararası kurum ve kurallar adına ne varsa hepsini yerle bir etmesiyle dünya, benzeri görülmemiş bir güven bunalımı yaşamaya başladı. Aslında buna güven krizi demek daha doğru… Zira düne kadar müttefik olan devletler bile birbirlerine şüpheyle bakmaya ve kendi güvenliklerini sağlamak için silahlanmaya başladılar.
Mesela Kanada, Trump ikinci kez başkanlık görevine başlayıncaya değin ABD’nin en yakın askerî ve ekonomik müttefiklerinden biriydi. Trump’ın Kanada’nın egemenliğine ilişkin söylemleri ve ticaret politikaları, Ottawa’da güvenlik kaygılarını artırdı.
29 Ekim 2026’da Başbakan Mark Carney hükümeti yeni ulusal güvenlik stratejisini açıkladı. Strateji, Kanada’nın kendi savunma sanayisini güçlendirmesini, askerî seçeneklerini genişletmesini ve dışa bağımlılığını azaltmasını öngörüyor.
Bir başka örnek; Trump’ın Grönland üzerinde Amerikan kontrolü istemesi, NATO üyesi Danimarka ile ABD arasında egemenlik sorununa dönüştü. Trump başlangıçta askerî güç kullanma seçeneğini dışlamadı. Sonrasında güç kullanmayacağını açıklasa da Avrupa Parlamentosunun Ekim 2026 tarihli araştırması, bu krizin ABD’nin müttefiklerine yönelik taahhütlerinin güvenilirliğini sarstığını belirtiyor. Burada önemli olan, bir NATO müttefikinin başka bir NATO müttefikinden kaynaklanabilecek egemenlik tehdidini tartışmak zorunda kalmasıdır.
Özetle, Trump’ın ikinci başkanlık dönemiyle birlikte devletler artık yalnızca düşmanlarına karşı değil, müttefiklerinin kendilerini korumayabileceği ihtimaline karşı da silahlanıyor. Bir zamanlar güvenliğin teminatı sayılan ittifak ilişkileri, giderek güvence arayışının konusu hâline geliyor.
Keza ne Birleşmiş Milletlerin ne Uluslararası Adalet Divanının ne de benzeri kallavi uluslararası kurumların hükmünün kaldığı bir dünya düzenine mahkûmuz artık. Düşünsenize, Amerika İran’ın nükleer programına ilişkin müzakereler yürütürken İsrail’in saldırılarıyla görüşmeler kesintiye uğradı ve 22 Haziran 2025’te İran’ın nükleer tesislerine bombalar yağdırdı. Bunun anlamını ancak şöyle açıklayabilirim: Özellikle Birinci ve İkinci Dünya Savaşlarından sonra anlaşmazlıkların barışçıl yollarla çözülmesini amaçlayan kurumların oluşturulmasında çok önemli bir rol oynayan Amerika, Trump’ın emriyle, İran nükleer bomba üretmesin diye yürütülen diplomatik süreç sonuçlanmadan kendisi İran’a bombalar attı… Güler misiniz, ağlar mısınız bilemem ama durum tam olarak bundan ibaretti.
Bir başka timsal; Washington’ın yıllardır güvenlik garantileri sunduğu Körfez ülkelerinin de bu çatışmanın sonuçlarıyla yüzleşmek zorunda kalmasıdır. İran, 23 Haziran 2025’te Katar’daki Amerikan El-Udeyd Hava Üssü’nü füzelerle hedef aldı. Bu olay, Körfez ülkeleri açısından son derece önemli bir soruyu gündeme getirdi: Topraklarında Amerikan askerî üsleri bulundurmak, kendilerine güvenlik mi sağlıyordu, yoksa Washington’ın giriştiği askerî çatışmaların hedefi hâline gelmelerine de yol açıyor muydu?
Başka bir örnekle devam edelim: Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), 21 Kasım 2024 tarihinde Netanyahu hakkında savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar gerekçesiyle tutuklama kararı aldı. Ancak bu kararın uygulanabilmesi, UCM’yi kuran ve devletlerin iş birliği yükümlülüklerini düzenleyen Roma Statüsü’nü onaylayan ülkelerin iş birliğine bağlı. Örneğin Netanyahu, 3 Nisan 2025’te Roma Statüsü’ne taraf olan Macaristan’a gitti ve 6 Nisan 2025’te tutuklanmadan ayrıldı. UCM, Macaristan’ın Roma Statüsü kapsamındaki yükümlülüklerini ihlal ettiğine karar verip konuyu Taraf Devletler Meclisine taşıdıysa da Macaristan’a doğrudan bir yaptırım uygulanmadı…
Neden dersiniz?
Çünkü güçlünün güçsüze gücünün yettiği kadar kendi iradesini dayatma özgürlüğü olarak tanımlanabilecek Trumpizm döneminde, uluslararası ilişkileri düzenleyen normlar giderek rafa kaldırılıyor. Sebebi çok açık değil mi? Kurallara uyulmamasına kim karşı çıkacak? Kimin itiraz etme gücü var? Gözümüzün önünde Gazze’de, aralarında çok sayıda çocuk ve kadının da bulunduğu on binlerce insan öldürüldü, yüz binlercesi yaralandı. Henüz ulaşılamayan ve resmî ölüm sayısına dâhil edilmeyen kişiler de bulunuyor…
İşte böyle bir dünyada, 19 Kasım’da Çin’in Shenzhen kentinde yapılması öngörülen APEC zirvesi kapsamında Trump, Putin ve Şi Cinping’in bir araya geleceği konuşuluyor. Dünyanın en güçlü devletlerinin liderleri aynı masaya oturup uluslararası iş birliğini, ekonomik istikrarı ve küresel güvenliği görüşecekler.
İyi de hangi güven?
Daha dün imzaladıkları anlaşmaların bağlayıcılığını bugün tartışmaya açan, müttefiklerinin egemenliğini pazarlık konusu yapan, uluslararası mahkemelerin kararlarını işlerine gelmediğinde görmezden gelen devletlerin hangi taahhüdüne güvenilecek?
APEC zirvesinin bir diplomasi gösterisinden öteye geçeceğine inanmıyorum. Çünkü bugün aşınan yalnızca uluslararası kurumların itibarı değil, gücün hukukla sınırlandırabileceğine duyulan inancın kendisi. Hukukun bağlayıcılığının güç dengelerine göre değiştiği, egemenlik haklarının devletlerin askerî kapasiteleri ölçüsünde korunduğu bir düzende, uluslararası anlaşmalar da güçlü devletlerin çıkarlarına hizmet ettikleri sürece geçerlilik kazanıyor.
Daha vahimi, uluslararası hukukun etkisizleşmesi yalnızca güçsüz devletleri savunmasız bırakmıyor; güçlü devletleri de kendi güçlerine mahkûm ediyor. Bugün üstün olanın yarın daha güçlü bir rakiple karşılaşmayacağının garantisi yok. Böylece uluslararası düzen, herkesin herkesten kuşkulandığı ve güvenliğin ancak daha fazla silahlanarak sağlanabileceğine inanıldığı bir güç mücadelesine dönüşüyor.
Bu tabloyu yalnızca Trump’ın kişiliğiyle açıklamak da mümkün değil. Uluslararası hukukun güçlü devletler karşısındaki çaresizliği yeni değil. Vietnam’dan Irak’a, Ukrayna’dan Gazze’ye kadar yakın tarih bunun örnekleriyle dolu. Trump’ın farkı, belki de yıllardır diplomatik nezaketin arkasına gizlenen güç siyasetini bütün çıplaklığıyla sahneye taşıması.
Şimdi bu düzenin başlıca aktörleri, APEC zirvesinde dünya kamuoyuna karşılıklı güven ve iş birliği mesajları verecekler. Ardından ülkelerine dönüp savunma bütçelerini artırmaya, yeni silah sistemleri geliştirmeye ve birbirlerine karşı askerî üstünlük sağlamaya çalışmaya devam edecekler.
Zirve sonunda yayımlanacak ortak bildirilerde barıştan, istikrardan ve uluslararası iş birliğinden söz edileceğine kuşkum yok. Ancak bu diplomatik gösteri, uluslararası ilişkilerin giderek güçlünün iradesine teslim edildiği gerçeğini değiştiremeyecektir.
Trumpizm ile insanlık, iki dünya savaşının ardından kurtulmaya çalıştığı o eski düzene, yani güçlünün iradesinin hukuk sayıldığı, güçsüzün kaderinin ise güçlünün insafına terk edildiği bir dünyaya daha da sürüklenmeye devam ediyor…. Dolayısıyla, APEC zirvesinde liderlerin çekileceği fotoğraf uluslararası hukukun cenaze töreninin fotoğrafından başka bir şey olamayacaktır!
Bu vesileyle liderlere naçizane bir tavsiyem var: Yeniden güven mi tesis etmek istiyorsunuz?
Koşulsuz ve istisnasız bütün savaşları durdurun. Bütün savaşları lanetleyin.
Yapıştığınız liderlik koltuklarını gençlere, kadınlara ve barış gönüllülerine teslim edin.
Siyaset yapıcıların servet edinmesine yasaklar getirin.
Silah fabrikalarını kapatıp bilim ve sanat merkezleri kurun.
Savaş suçlularını ve insanlığa karşı işlenmiş suçları cezalandırın.
Savaş bütçelerini insanlığın ortak yararına işleyecek projelere ayırın.
En önemlisi; bunları yapamıyorsanız ya da yapamayacaksınız sınır tanımayan ihtiraslarınızı da alıp defolup gidin! Dünyayı barış içinde yaşamak isteyen insanlara bırakın. Masum çocukların saf yüreklerine bırakın. Annelerin sevgiyle ve güvenle evlat yetiştirme arzusuna bırakın. Gençlerin özgürce yaşama sevincine bırakın. Aşka bırakın. İyiliğe bırakın. Merhamete ve dayanışmaya bırakın… Yeter ki bırakın ve insanlığın yakasından düşün…