İçinde bulunduğumuz ekonomik, siyasal ve sosyal ortam salt hukukçuları değil 85 milyon olduğu söylenen tüm halkımızı ilgilendirmektedir. İlgilenmek doğru bir tanım değil aslında. İnsanımız ev kirasından elektrik su faturasına, bakkaldan pazara yaptığı alışverişte, bindiği araçta, aldığı ücrette bu ortamı akvaryumdaki balık örneği yaşamaktadır. Ama bu duruma bir de hukuk sosyolojisi penceresinden bakmak gerek. Çünkü çağımızda insanların karnını ancak demokrasi doyurur! Ortalama bir demokraside ise öncelik hukuk ve adalettedir. Hukuk ve adalet olmayan bir rejime ne kadar zorlasanız demokrasi denmez, denilemez! Yüzyılların savaşımı sonunda ortaya çıkan hukuk ve demokrasi kavramları günümüze sızma zeytinyağı gibi damla damla gelmiş ve litre gibi metre gibi evrensel ölçülere ulaşmıştır.

Genellikle kabul gören bir tanımla hukuk, toplumsal yaşamı düzenleyen ve devlet gücüyle desteklenen ve somut yaptırımları olan kurallar bütünüdür. Adalet ise çok kısa tanımıyla haklıyı haksızdan ayırmak ve herkese hakkını teslim etmektir. Mahkeme duvarlarında “Adalet mülkün temelidir” yazar. Buradaki mülk sözcüğü mal ve mülk anlamında değil; devlet, ülke, egemenlik anlamında kullanılır. Adalet hukukun temel amacı ve dayanağıdır. Hukuk, adaletin sağlanabilmesi için gerekli olan sistemdir. Hukuk toplumsal ilişkileri düzenlerken adaletin temel ilkelerini göz önünde bulundurur. Adaletin sağlanması hukuk düzeninin doğru biçimde işlemesine bağlıdır. Hukuk ve adalet her zaman etle tırnak gibi bir bütün değillerdir. Bana göre hukuk adaletin önüne geçmemelidir. Geçerse değerini yitirir ve uygulandığı sisteme demokrasi denmez!

Hukuk sosyolojisi, hukuka yazılı kurallardan bakmak yerine, onu toplumsal bir olgu, kültürün, ekonominin, iktidarın ve insan ilişkilerinin bir ürününü olarak görür. Bunları inceleyen disiplinler arası bir bilim dalıdır. Hukuk gibi yeni kurallar koymaz. Mevcut hukuk sisteminin toplumsal temellerini ve sonuçlarını analiz eder. Örneğin, bir yasanın yürürlükte olmasından öte, toplumda gerçekten işlev görüp görmediğini inceler. Hukukun sadece kâğıt üstünde yazılı kanunlardan ibaret olup olmadığını, toplumda nasıl karşılık bulduğunu ve uygulandığını gözlemler. Avukatların, savcı ve yargıçların eğitimini, hukuk kurumlarının sosyal yapısı ve adalete erişim olanaklarını araştırır. Bu araştırmalar sonunda ortaya çıkan gerçeklerin başında toplum vicdanı gelir. Toplum vicdanının içselleştirmediği uygulamalar hem hukuk hem de adaletin hesabına eksi yazar. Bu eksilerin çoğalması demokrasinin kalitesine zarar verir, giderek küme düşürür.

Şimdi soyut tanımları bırakıp somut örneklere gelelim. İzmir Aliağa’daki fabrikada on dokuz yurttaşımız iş cinayetine kurban gitti. Birkaç yönetici gözaltına alındı. Patrona ise ev hapsi verildi. O şimdi Boğaz kıyısında görkemli yalısında oturuyor ve dışarı çıkamıyor. Ama oradan adını vererek işçilerin işyerine telefonla girmelerini yasaklıyor ve bunu arkadaşlarını toprağa veren gözü yaşlı işçilere duyuruyor. Her nasılsa canını kurtaranlar bir araya gelip tepki gösterince hemen gözaltına alınıyorlar. Aliağa ve İzmir’i bırakın bütün ülkenin vicdanı bu durumu kabul etmiyor. Soma’daki linyit ocaklarında tamı tamına üç yüz bir işçimiz iş cinayetine kurban gidiyor. İlgili bakanın istifa etmemesi yürekleri dağladı. Soma’da, Karaman’da, Amasra’da, Zonguldak’taki madenlerde, Pamukova ve Çorlu’daki tren kazalarında, Afyon ve Pamukova’da cephane ve fişek patlamalarında, en son Bolu Kartalkaya yangınında açılan davalarda, önce ölenlerin yakınlarını sonra da kamuoyunu tatmin edebildik mi? Onları adaletin gerçekleştiğine inandırmak olası mı? Bunların tamamında ilk kademede bulunan birkaç makinist ve görevliden öte yüksek bürokratları ve siyasileri sanık sandalyesinde görmek olası değil. Ya bakanlık ya da valilik izin vermediği için ilgili kamu görevlilerine dava açılamıyor. Kaza sırasında genel müdür koltuğunda oturanlar şimdi parlamentoda bulunuyorlar. Oysa Yunanistan’da on beş kişinin öldüğü tren kazasında ilgili bakan istifa etti. Yetmiş yaşındaki kadını ev sahibi sokağa bırakınca tüm Portekiz ayağa kalktı. Hükümet sorunu oldu. Sonunda ilgili bakan çekilmek zorunda kaldı.

Adi vakalar denilen olaylarda mahkemelerden ilginç kararlar çıkıyor. Ölümlü trafik kazalarında, toplu kavgalarda yargıçlar çok az tutuklama kararı veriyorlar. Anlaşıldı, doğal kural tutukluluğun en son başvurulacak bir işlem olduğudur. Ama iş siyasal davalara gelince durum tersine işliyor. İddianamede bile adı geçmeyen kişiler yatarı doldurdukları halde tutuklulukları devam ediyor. Yurt dışından gelip teslim olanlar kaçma şüphesi gerekçesiyle tutuklanıyorlar! Bu örnekleri olabildiğince çoğaltmak olası.

Çağımızdaki demokrasilerde, adalet bakanlarının Hâkimler Kurulunun bırakın başkanı üye bile olmaları mümkün değildir. Yargıçlar kendileri istemedikçe yerleri değiştirilemez. İstanbul 2 Numaralı Baro başkanı genel kurulda altmış civarında avukat üyelerinin savcı ve yargıç olarak atandıklarını söylemedi mi? Yazılıda üstün başarı gösteren adayların adına mülâkat denilen acaib uygulamalarda elendiklerin doğru değil mi? En azından kamuoyunda bu konuda yerleşik yargı yok mu?

Ülkemizin hukuk düzeni çok ilginç! Boşanmaya ve alacak verecek davalarına bakan bir Asliye Hukuk Hâkimi, Yüksek Seçim Kurulu’nu devre dışı bırakarak asırlık CHP’nin Kurultayını iptal edebiliyor. Ama Anayasa Mahkemesi ve altına imza koyarak yıllar önce onayladığımız Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kararları uygulanmıyor! Anayasa ve İnsan Hakları Mahkemesinin bir Asliye Hukuk Mahkemesi kadar gücü yok!

2026’da yani bu yıl dünya genelinde hukukun üstünlüğü ve adalete güven endekslerinde 143 ülke arasında 118 sırada yer almamız boşuna değil. 2025 yılında yapılan bir ankette (Gündemar araştırma) yargıya güvenlerin oranı %22 güvenmeyenlerinki ise %75.

İşte hukuk sosyolojisi denen bilim bunları araştırıyor. Örnekleri “Münferit olay” diyerek geçiştirmek olası değil. Zaten hukuk sosyolojisi bunların tamamını kültürel, siyasal, ekonomik ve sosyal açıdan değerlendiriyor; toplumu nasıl ve ne kadar etkilediğini araştırıyor. Hukuk ve Adaletin ne kadar iç içe olduğunu saptıyor.

Sonuçta ortaya çıkan gerçek şu: Ne kadar hukuk ve adalet o kadar demokrasi!