Bugün biraz arkeolojik felsefe konuşalım mı? COP 31’deki gözlemlerim ve yıllardır kafamı yorduğum, ne olduğunu anlamaya çalıştığım Göbeklitepe üzerine…

Göbeklitepe’nin taşlarını diken insanlardan Antalya’da iklim krizini tartışan insanlara uzanan uzun bir uygarlık hikâyesi bu. Ancak bütün bu ilerlemenin içinde zaman zaman gözden kaçırdığımız bir şey var… Doğayla ve birbirimizle kurduğumuz bağ…

Bugün COP31 için Antalya’da bir araya gelen dünya, belki de yalnızca iklim krizini değil, kendi uygarlık anlayışını da yeniden düşünmek zorunda. Çünkü mesele sadece atmosferdeki karbon miktarını azaltmak değil, nasıl bir dünyada yaşamak istediğimizi yeniden keşfetmek.

Psikolog Mike Brooks’un insanlığın yerleşik yaşama geçişinden itibaren doğayla ve birbirleriyle kurduğu bağın giderek zayıfladığına ilişkin değerlendirmeleri, bu açıdan oldukça düşündürücü. Brooks, Göbeklitepe’yi de örnek göstererek modern dünyadaki yalnızlık ve kopukluk hissinin, insanın geçmişteki yaşam biçimiyle bugünkü koşulları arasındaki uyumsuzlukla ilişkili olabileceğini savunuyor. Bu yaklaşım, uygarlığın ilerlemesini yalnızca teknolojik gelişmelerle ölçmenin yeterli olup olmadığını sorgulamamıza neden oluyor.

Göbeklitepe’nin bize anlattığı hikâye, insanlığın yalnızca taşları üst üste koyarak değil, ortak anlamlar yaratarak da uygarlık kurduğunu gösteriyor. On iki bin yıl öncesine uzanan bu anıtsal yapıların arkasında bir araya gelme, birlikte üretme, ortak bir inanç ve hafıza etrafında buluşma iradesi var. İnsan, henüz bugünkü anlamıyla kentler kurmadan, tarım toplumunun bütün özelliklerini geliştirmeden önce bile kolektif yaşamın gücünü keşfetmişti. Belki de Göbeklitepe’nin en büyük mesajı, insanın tek başına değil, birlikte var olduğu gerçeğidir.

Bugün psikologların dikkat çektiği yalnızlık ve kopukluk hissi, teknolojik gelişmenin insan ilişkilerini kendiliğinden güçlendirmediğini de gösteriyor. Birbirimize anında ulaşabiliyoruz ama gerçekten birbirimize ne kadar yakınız? Bilgiye erişimimiz hiç olmadığı kadar kolay ama doğanın dilini ne kadar anlayabiliyoruz? Ekranlar aracılığıyla dünyanın öbür ucundaki insanlarla iletişim kurarken, yaşadığımız mahallenin ağacını, toprağını, suyunu ve komşumuzu ne kadar tanıyoruz?

İnsanlık, doğayı kendisinin dışında duran, üzerinde hâkimiyet kurabileceği bir kaynak olarak görmeye başladığı ölçüde kendi yaşam alanını da tahrip etti. Ormanları ekonomik büyümenin hammaddesi, nehirleri enerji üretiminin aracı, toprağı sınırsız bir üretim makinesi, denizleri ise tüketilecek bir stok olarak değerlendirdik. Sonra bütün bunların karşılığında iklim krizini, biyolojik çeşitlilik kaybını, su kıtlığını ve gıda güvensizliğini yaşamaya başladık.

Oysa doğa, insanın karşısında duran bir düşman değil; insanın kendisini var edebildiği ortak yaşam alanıdır. Göbeklitepe’deki taşların üzerinde hayvan figürlerinin bulunması, insanın çevresindeki canlılarla kurduğu ilişkinin tarihsel hafızasını da düşündürüyor. Bugün bu hafızaya yeniden dönmek, geçmişi romantikleştirmek değil, geleceği kurtarabilmek için insanın kendisini yeniden tanıması anlamına geliyor.

COP31’in Antalya’da düzenlenmesi ve Göbeklitepe’den net sıfır hedeflerine uzanan bir çerçeveyle sunulması, bir motto haline gelmesi çok hoş ama Türkiye’ye önemli bir sorumluluk yüklüyor. Çünkü iklim konferansları yalnızca karbon emisyonlarının, enerji dönüşümünün, finansman mekanizmalarının ve uluslararası anlaşmaların konuşulduğu diplomatik toplantılar değildir; aynı zamanda insanlığın nasıl bir uygarlık istediğine karar verdiği yerlerdir. Birleşmiş Milletler iklim sürecinin temel gündemi de iklim krizine karşı ortak eylem, uyum, finansman ve emisyonların azaltılması konusunda somut ilerleme sağlamak.

Resim

En beğendiğim COP31 afişi bu oldu. Göbeklitepe üzerine “İnsanlık bir zamanlar doğadan uyum sağlamayı öğrendi; bugün ise tarihten öğreniyoruz. Gezegenimizin tek ihtiyacı olan şey insan anlayışıdır” yazıyor. Ne güzel değil mi?

Antalya’da konuşulanların gerçek değeri, konferans salonlarında kurulan cümlelerin dışarıdaki yaşama ne kadar yansıyacağıyla ölçülecek. Çiftçinin tarlasında, orman köylüsünün yaşamında, kıyı kasabalarının geleceğinde, kentlerin su yönetiminde, çocukların beslenmesinde ve insanların doğayla yeniden ilişki kurabilmesinde karşılığını bulmayan hiçbir iklim kararı yeterli değildir. Hele ki iklim krizinin en ağır sonuçlarını yaşayan topluluklar, bu krizin oluşumunda en az sorumluluğu taşıyan insanlarsa, mesele yalnızca çevresel değil, aynı zamanda toplumsal adalet meselesidir.

Bu nedenle COP31’i yalnızca bir iklim zirvesi olarak değil, insanlığın kendisiyle yüzleşme toplantısı olarak da görmek gerekiyor. Göbeklitepe’den Antalya’ya uzanan on iki bin yıllık yolculukta teknoloji geliştirdik, üretim biçimlerimizi değiştirdik, yaşam süremizi uzattık, dünyayı küçülttük. Ancak mutluluğu, dayanışmayı ve doğayla uyumlu yaşamayı aynı ölçüde geliştirebildik mi? Modern insanın bütün bu teknolojik ilerlemeye rağmen yalnızlık, kaygı ve yabancılaşma içinde yaşaması, uygarlığın başarı ölçütlerini yeniden düşünmemiz gerektiğini söylüyor.

Belki de Göbeklitepe’nin taşları bugün bize yalnızca geçmişi anlatmıyor; geleceğe ilişkin bir düşünce de bırakıyor. İnsanlığın en eski ortak mekânlarından birinin önünde durup Antalya’daki iklim zirvesine bakarken şu soruyu sormadan edemiyorum… Dünyayı değiştirmeyi başardık, peki dünyayla birlikte yaşamayı ne zaman yeniden öğreneceğiz?

COP31’in başarısı, kaç ülkenin hangi bildiriyi imzaladığı kadar, insanlığın bu soruya vereceği yanıtla da ölçülecek. Çünkü Göbeklitepe’den küresel net sıfır hedeflerine uzanan yol, yalnızca karbonun azaltılması değil, insanın doğayla ve insanla yeniden bağ kurmasının yoludur.

Ve belki de uygarlığın bundan sonraki büyük devrimi, daha fazla teknoloji üretmek değil, doğayla bağımızı, birbirimize duyduğumuz güveni ve birlikte yaşama irademizi yeniden keşfetmek olacaktır