Büyük Atatürk’ü bugün aramızdan fiziken ayrılışının 88. Yıldönümünde minnet, hasret ve özlemle anıyoruz.

Bitmesine pek az kalan 2026 yılı, Cumhuriyet tarihimizin görsel belleğinde özel bir yeri olan iki Atatürk eserinin de yüzüncü yılı. Biri İzmir Bornova’da, eski Ziraat Mektebi’nin Sarı Köşk bahçesinde yükselen Atatürk büstü; diğeri İstanbul’da, Sarayburnu Parkı’nda denize ve kente bakan Atatürk anıtı. İkisi de Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel’in imzasını taşıyor. Ancak bu iki eserin hikâyesi, yüzüncü yıl kutlamasından daha fazlasını hak ediyor…

Cumhuriyet henüz üç yaşındayken, 1926’da, Mustafa Kemal Atatürk’ün heykelleri kamusal alanda görünmeye başladı. Bugün bize son derece doğal gelen meydanlardaki Atatürk anıtları, o yıllarda yeni bir ülkenin kendisini ifade etme biçimlerinden biriydi. Kurtuluş Savaşı’nın önderi, artık yalnızca fotoğraflarda, gazetelerde ve hatıralarda değil, kentlerin ortak yaşam alanlarında da görünür oluyordu. Bu eserler, Cumhuriyet’in kurucusunu toplumun gündelik hayatının bir parçası hâline getirirken aynı zamanda yeni devletin simgelerini de oluşturuyordu.

İşte bu tarihsel dönüşümün önemli duraklarından biri Bornova’dır. Bugün Ege Üniversitesi’nin İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dekanlığı olarak kullanılan Sarı Köşk, geçmişte Ziraat Mektebi’nin yönetim binasıydı. Bahçesine yerleştirilen Atatürk büstünün kaidesindeki Osmanlıca yazı, eserin hangi duyguyla yaptırıldığını açıkça ortaya koyuyor: “Türkiye’nin büyük dahi ve halaskârı, Türk çiftçisinin ulu rehberi, Cumhur reisimiz büyük Gazi Mustafa Kemal Paşa hazretlerinin İzmir Ziraat Mektebi’ni teşrifleri hatıra-i şükranıdır. Haziran 1926.”

Bu yazıdaki “Türk çiftçisinin ulu rehberi” ifadesi üzerinde özellikle durmak gerekir. Çünkü Bornova’daki eser, yalnızca Atatürk’ün bir ziyaretinin hatırası değildir; Cumhuriyet’in tarıma, eğitime ve üretime verdiği önemin de izlerini taşır. Ziraat Mektebi, yeni Türkiye’nin kendi toprağını tanıyan, tarımsal üretimi geliştiren, çiftçiye yol gösterecek insanları yetiştirme hedefinin somut kurumlarından biriydi. Atatürk’ün bu okula yaptığı ziyaretin ardından bahçeye yerleştirilen büst, kurucu lider ile tarımsal kalkınma düşüncesini aynı tarihsel çerçevede buluşturuyordu. Bugün, yüz yıl sonra, tarımın, üreticinin ve gıda egemenliğinin yeniden tartışıldığı bir ülkede bu yazının anlamı daha da derinleşiyor.

Dostlarımla Cumhuriyet’in 100. Yılında Bornova’daki mülaj büstün önündeyiz. Büstün orijinali Ege Üniversitesi Rektörlüğü’nün bahçesindedir.

Mustafa Kemal Atatürk, Ziraat Mektebi’ni 15 Ekim 1925’te ziyaret etmiş, 1926 Haziranında da Bornova’ya yeniden gelmişti. Büstün kaidesindeki tarih Haziran 1926’dır. Bu eserin Türkiye’deki ilk Atatürk anıtı olduğunu savunan taraftayım. Bu iddianın dayanağı yalnızca kaideye kazınmış tarih değil; Bornova Ziraat Mektebi Müdürü Abidin Ege’nin dönemin basınına gönderdiği bilgiler ve büstün fotoğrafının 15 Temmuz 1926 tarihli Servet-i Fünun dergisinde yayımlanmış olmasıdır. Bu fotoğraf, Bornova’daki eserin Sarayburnu anıtının açılışından önce mevcut olduğunu gösteren önemli bir tarihsel belge niteliğinde… Bununla birlikte büstün kesin açılış günü ve Atatürk’ün açılışa katılıp katılmadığı konusunda kaynaklarda farklı değerlendirmeler bulunduğunu da unutmamak gerekir.

Şimdi İstanbul’a, Sarayburnu’na gidelim. İstanbul Belediyesi tarafından Heinrich Krippel’e yaptırılan anıtın temeli 25 Ağustos 1925’te atıldı. Viyana’da hazırlanan ve bronz dökümü yine orada yapılan heykel, parçalar hâlinde İstanbul’a getirildi. Mermer kaidesi üzerine yerleştirilen Atatürk, burada asker üniformasıyla değil, sivil giysileri içinde bir devlet adamı olarak betimlenmişti. Başı dik, sol eli belinde, sağ eli yumruk biçiminde aşağıya uzanmıştı. Yüzündeki kararlı ifade, yeni devletin kurucusunu güçlü ve dinamik bir duruşla anlatıyordu.

Sarayburnu Atatürk Anıtı, 3 Ekim 1926’da törenle açıldı. İstanbul halkı açılışa büyük ilgi gösterdi. Anıtın açılmasının ardından basında Türkiye’deki ilk Atatürk heykelinin Sarayburnu’nda yükseldiği yönünde haberler yayımlandı. Bornova Ziraat Mektebi Müdürü Abidin Ege ise bu iddiaya itiraz etti; okulun bahçesindeki büstün daha önce yerleştirildiğini bildirdi. Böylece bir sanat tarihi meselesi, aynı zamanda kentlerin tarihsel hafızasına ilişkin bir tartışmaya dönüştü. Sarayburnu anıtı, Cumhuriyet döneminin ilk anıt heykeli olarak sanat tarihi açısından ayrı bir öneme sahipti; Bornova’daki büst ise daha erken bir tarihte yapılmış Atatürk tasvirlerinden biri olarak tarihe geçti. Burada önemli olan, iki eserin değerini birbirine karşı yarıştırmak değil, her birinin Cumhuriyet’in kuruluş yıllarındaki yerini doğru biçimde belirlemektir. (Atatürk Ansiklopedisi; İstanbul Üniversitesi yayını Sarayburnu Atatürk Heykeli.)

Üstelik iki eserin de aynı sanatçının elinden çıkmış olması ayrıca anlamlıdır. Heinrich Krippel, Türkiye’de Atatürk heykelciliğinin erken dönemine damgasını vuran yabancı sanatçılardan biriydi. Ankara’daki Zafer Anıtı ve Samsun’daki Onur Anıtı da onun eserleri arasındadır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye’de anıt heykel yapımına ilişkin teknik olanaklar ve yetişmiş sanatçı sayısı sınırlıyken, Krippel gibi yabancı sanatçıların siparişler üstlenmesi, dönemin sanat ortamının da bir parçasıydı. Onun Bornova’daki büstü ile Sarayburnu’ndaki anıtı, aynı tarihsel dönemin iki farklı mekânda şekillenen anlatımıdır.

Burada benim için asıl mesele, yüz yıl sonra bu eserleri ne kadar hatırladığımızdır. Çünkü Türkiye’de tarih, çoğu zaman büyük törenlerin, resmî yıldönümlerinin ve anıtsal yapıların çevresinde anlatılıyor; oysa tarihin gerçek sürekliliği, gündelik hayatın içindeki hafızayla kuruluyor. Bir köşkün bahçesinde, bir parkın kıyısında, yolumuzun üzerinde karşılaştığımız heykellerin hikâyelerini biliyor muyuz? Kaidelerindeki yazıları okuyup ne anlattıklarını düşünüyor muyuz? Kentin içinden geçerken gördüğümüz tarihî eserlerin bakımını, korunmasını ve çevreleriyle birlikte yaşatılmasını bir yurttaşlık sorumluluğu olarak kabul ediyor muyuz?

Sarayburnu’ndaki anıtın geçmişte bakımsız kalması eleştirilmiş, İstanbul Büyükşehir Belediyesi tarafından 2020’de restore edilmiş olması da bu sorunun önemini göstermişti. Bornova’daki büstün ve Sarı Köşk’ün tarihsel bağlamıyla birlikte korunması da aynı derecede önemli. Çünkü kültürel miras, yalnızca eserin kendisinden ibaret değildir; onu anlamlı kılan mekân, tarih, belge ve toplumsal hafızanın bütünüdür.

7 Ekim 1926 tarihli Servet-i Fünun dergisinde Sarayburnu’ndaki Atatürk heykelinin açılışı

Yüz yıl önce bronza ve mermerlere işlenen yalnızca bir insanın yüzü değildi. Bir ülkenin kendisini yeniden kurma iradesi, geleceğe ilişkin beklentileri ve kamusal alanda kendisini ifade etme biçimi de bu eserlere yansıyordu. Bornova’da çiftçiyi ve tarımsal kalkınmayı hatırlatan bir büst, İstanbul’da yeni devletin kurucusunu denize karşı dimdik gösteren bir anıt… İkisi de aynı Cumhuriyet hikâyesinin parçaları.

Bugün Sarı Köşk’ün bahçesinde durup yüz yıl öncesini düşünmek de mümkün, Sarayburnu’nda İstanbul’un deniz kokusunu içimize çekerek anıta bakmak da. Yeter ki heykelleri yalnızca önünden geçip gittiğimiz nesneler olarak görmeyelim.

Cumhuriyet’in iki önemli Atatürk eseri yüz yaşında. Bornova’nın da Sarayburnu’nun da anlatacak çok şeyi var. Bize düşen, bu hikâyeleri doğru bilgilerle yeniden okumak ve yüz yıl önce dikilen anıtların önünde yalnızca geçmişi değil, bugünkü sorumluluklarımızı da hatırlamak.