"Savaş sırasında bana 'Büyükbaba' derdi, çünkü zaman zaman ona et bulup getirirdim. Savaştan sonra ise tamamen çıldırdı. Artık köpeğimden bile nefret ediyor. Oysa köpeğimi görseniz, ondan nefret etmenin imkansız olduğunu anlarsınız." — Umberto D.
II. Dünya Savaşı sonrası Roma’sında devlete uzun yıllar hizmet etmiş bir bürokratın hayat hikayesini anlatan 1952 yapımı bir film Umberto D.
Ancak yukarıdaki alıntı replikten de anlayacağınız üzere, senaryonun şan ve şöhret üzerine kurulu olmadığını peşinen söylemek gerekiyor.
Zira Umberto, yani filme adını veren ana karakter Umberto Domenico Ferrari, aslında çok sevdiği köpeğiyle birlikte yaşam mücadelesi veren bir emeklidir.
Savaş sonrası İtalya’sında, artan enflasyon karşısında eriyen emekli maaşıyla geçinemeyen Umberto, kaldığı pansiyonun kirasını ödeyememekte, bu nedenle pansiyon sahibesi Antonia onu sürekli sokağa atmaklatehdit etmektedir.
Pek çok sıradan yurttaş gibi ülkenin geldiği noktada en ufak bir payı olmamasına rağmen, Umberto, başta Antonia ve onun gibilerinin kendine yönelik sert davranışlarına içerleyerek,zamanla topluma ve sisteme karşı yabancılaşır.
Yönetmen Vittorio De Sica insanın boğazını düğümleyen siyah beyaz sahnelerle bu yabancılaşma durumunu ustalıkla perdeye taşır… Öyle ki, filmin henüz başlarında, son derece köhne bir odada kalan Umberto’nun, pansiyondaki yaşamını iyileştirecek en ufak bir imkâna sahip olmadığı gibi, kaldığı odayı kaçamak yapan sevgililere kiralayan Antonia’nın acımasız tavırları karşısında da çaresiz kaldığını görürüz…
Üstelik Umberto, barınma derdinin yanı sıra daha acı verici bir durumla sınanmaktadır: Açlık.
Buna rağmen sadece kendini düşünerek bencillik etmez Umberto…
Çok aç olmasına rağmen, aşevinden aldığı bir tas çorba ve ekmeği masanın altına gizlediği köpeği Flike ile paylaşmakta en ufak tereddüt etmez. Çünkü Umberto’nun dünya ile kurduğu tek bağ o’dur… Flike tüm film boyunca onun can yoldaşıdır… Ancak Flike’ye duyduğu karşılıksız sevgiye rağmen içinde bulunduğu şartlar öylesine can yakıcıdır ki, ağzından şu sözler dökülür: “…Borçlarımı ödeyebilmem için tam bir ay boyunca hiçbir şey yememem gerekiyor.”
Halbuki Umberto’nun tek borcu ödeyemediği pansiyon kirasıdır.
Kendi kişisel eşyalarını satarak 5000 lireti zor toplar, ancak Antonia bunu kabul etmeyerek 10000 liretlik borcun tamamını ödemesini ister. Bu noktadan sonra, Umberto tüm çabalarına rağmen ekonomik darboğazı aşamadığı gibi, parayı da bir türlü denkleştiremez ve üstelik yaşadığı buhran karşısında yatağa düşerek ağır hasta olur.
Umberto’nun hastalıklarla boğuştuğu bu sahnelerde pansiyon, kentin adeta eşitsizliklerle örülü toplumsal manzarasını andırır... Nitekim, Antonia ve arkadaşları pansiyonun geniş salonlarında İtalyan operaları söylerken, Umberto ateşler içinde kıvranır ve her an sokağa atılma tehlikesiyleyüz yüzedir.
Bu eşitsizliği ve adaletsizliği tipik bir burjuva soğukkanlılığıyla görmezden gelen konuklar, gece geç saatlere kadar süren müzikal şölen sonrası pansiyondan birer birer ayrılırken, Umberto hastaneye kaldırılır.
Neticede hastane tedavisi sonrası, Umberto’nun güçsüz düşen bedeni toparlanır ama yaşadığı sorunlar çözüme kavuşmaz. Bu sorunlar bir de can dostu Flike’nin kaybolması eklenir. Hastaneden çıktığı gibi doğrudan hayvan barınaklarına koşarak Flike’yi arar.
Filmin bu sahnelerinde ise dönemin İtalya’sında hayvanlara yapılan eziyetin ipuçlarını görürüz… Zira toplanan köpekler belirli bir süre zarfında sahibi tarafından alınmadığı vakit gaz odalarında toplu olarak öldürülmektedir. Flike işte bu vahşete ramak kala Umberto’nun dikkati sayesinde kurtulur…
Bu mucize kurtuluş sonrası birlikte Roma sokaklarına geri dönerler. Burada Umberto eski bir mesai arkadaşına rastlar. Ona içinde bulunduğu zor durumu açıklayarak maddi yardım istemeye çalışır ancak arkadaşı Umberto’yu duymamazlıktan gelir…
Bu ana kadar takım elbisesi ve fötr şapkasını büyük bir özenle taşıyan Umberto, yaşadığı çaresizlik karşısında dilencilik yapmayı bile düşünür ama gururuna yediremediğinden ötürü onu da yapamaz…
Filmin son sahnelerine doğru, Umberto’nun intiharı düşündüğünü ve planladığını görürüz…
Özetle Umberto D. 1950’lilerin İtalya’sının savaş sonrası sefaleti, ekonomik adaletsizliği ve emeklilerin durumunu anlamak için son derece çarpıcı bir film olmasının yanı sıra, İtalyan sinemasında yeni gerçekçilik akımının zirvesini de temsil etmektedir.
****
İsveçli usta yönetmen Ingmer Bergmann, verdiği röportajlarda ve anılarında hayatı boyunca kendisini en çok etkileyen filmin Umberto D. olduğunu belirtir.
Nitekim, kendisi filmin çekildiği tarihten 5 yıl sonra 1957’de “Yedinci Mühür” filmini çeker ve bu filmle ölümden kaçmak isteyen iyi ruhlu bir şövalyenin hikayesini anlatır.
Ortaçağ’ın karanlık atmosferini yansıtan bu filmde, Şövalye Block, Haçlı Seferi dönüşü sonrası ölümün kendisine bir insan kılığında geldiğini görür ve ondan kaçamayacağını anlayarak ona satranç oynamayı teklif eder.
Şayet yenerse ölümden kurtulacaktır ancak bu beyhude bir çabadır…
Filmin ilerleyen sahnelerinde ikilinin satranç oyunu, Ortaçağ’a özgü korku dünyasına dair sanatsal tasvirler, dinsel baskı ve sapkınlıklar ile Kara Vebanın yarattığı toplumsal dehşet manzaraları eşliğinde ilerler…
Bu şok edici manzaralara rağmen, Şövalye Block hayatın anlamını bulmaya çalışır. Son sahnede sevdiği eşine ve arkadaşlarına kavuşan Block, bir başka masum aileyi ölümden kurtarmış olmanın verdiği rahatlıkla hayata veda etmeye hazırlanırken o anda hepsinin duyacağı şekilde ilahi bir ses Yeni Ahit’ten 8:1 vahyini okunur….
Bunun anlamı, yedinci mührün açılmasıyla birlikte dünyevi olayların bitişi ve Tanrı’nın adaletinin başlayacağı ana dair sessiz bekleyiştir...
Filme adını veren yedinci mühür, kısaca ilahi adaletin tecellisidir…
***
Biz Umberto D.’nin ustalıkla işlediği emekliler konusuna geri dönelim.
Bununla ilgili yakın tarihten bir film daha izlemenizi tavsiye ediyorum ancak onu burada uzun anlatmayacağım. Söz konusu film, usta yönetmen Ken Loach’ın 2016 yapımı “Ben, Daniel Blake” filmi.
Sınıfsal eşitsizlikleri sinema perdesine yansıtma konusunda dünyanın en iyi yönetmenlerinden biri olan Ken Loach, bu filmde kalp krizi geçiren emekli bir marangozun, sağlığına tekrar kavuşabilme uğruna yaşadığı sistemsel ve bürokratik zorlukları anlatıyor.
Çoğu sahnesinde insanın içine oturan bu filmi izleyenler, bir yerde memleketten insan manzaralarını anımsayacak ve yaşanan son fon olayları neticesinde Türkiye’deki emeklilerin durumunu daha iyi anlayacaktır diye düşünüyorum.
***
Babam, Türkiye’deki milyonlarca emekliden birisi…
Bugüne kadar sadece emeğiyle kendisini var etmiş, emekten başka bir geçim biçimi bilmeyen ve dahi piyasanın entrikalarını bilmeyen bu insanı son 1 yılda kaç defa dolandırıcıların telefonla aradığını ve çeşitli sebeplerle kendisinden para istediğini inanın hatırlamam mümkün değil…
Ama inanın sonuncusuna neredeyse ben bile inanıyordum… Öylesine akıl almaz yöntemler yani…
Fakat bu akıl almaz yöntemlere şaşırmak bir yana, ülkedeki 60 yaş üstü grubun uğradığı bu sistematik zorbalığa devletin göz yumuyor olması da ayrı bir konu. Düşünün ülkede milyonlarca yaşlı ve emeklinin iletişim bilgileri dolandırıcıların elinde adetaoyuncak olmuş, devlet ise bu duruma sessiz kalıyor ve göz yumuyor…
Bu göz yummanın vardığı boyut ise fon vurgununda zirveye ulaşmış durumda.
Fon vurgunu sistemin kimler uğruna kimleri feda ettiğinin ve neye göz yumduğunun en açık yanıtı belki de…
Bu saatten sonra emeklilerin neden yoksullaştığını, neden yok sayıldığını anlamak için başka bir şeye bakmanın gereği yok diye düşünüyorum.
Çünkü malum bugün Türkiye’deki emeklilerin, tıpkı Umberto D. gibi aldığı maaşla ödeyebileceği bir kira yok, alabileceği ev yok, araba yok, yani kısacası yapabileceği bir birikim yok…
Aynı şekilde, aşağıdaki sözleri yakın zamanda sizler ve bu kulaklar bir emeklinin ağzından büyük bir üzüntüyle duydu:
“… utançtan, çocuklarının ve torunlarımın yüzüne bakacak durumum yok.”
Umberto D. maalesef bu nedenle sadece bir film değil…
Yedinci Mühür işte bu nedenle sadece bir film değil…
Daniel Blake’ler bizim ülkemizde de hala var…
Cumhurbaşkanı Erdoğan, geçtiğimiz gün “… Hiç ummadığımız insanlar bu işlerin içerisine girmişler.” dedi. Biz o insanları sayın cumhurbaşkanı kadar iyi tanımıyoruz ama sanırım artık ülkeyi tanıyoruz…
Bakalım bu vurgunun bedelini yine bu masum insanlar mı ödeyecek, hep birlikte göreceğiz…
