Cambridge Sözlüğü, 2026 yılının kelimesini açıkladı: Human… Yani insan!İlk bakışta şaşırtıcı gelebilir. Her yıl yeni kavramların, teknolojik terimlerin, sosyal medya sözcüklerinin ve dijital dünyanın ürettiği ifadelerin sözlükleri doldurduğu bir çağda, bir sözlüğün yılın kelimesi olarak “insan”ı seçmesi, üzerinde durulması gereken bir tercih. Çünkü insan, binlerce yıldır bildiğimiz, tanımlamaya çalıştığımız, üzerine felsefeler kurduğumuz, şiirler yazdığımız bir varlık. Peki neden şimdi? Neden 2026’da?

Yanıtı aslında hepimizin gözünün önünde duruyor: Yapay zekâ!Makineler artık yalnızca hesap yapmıyor, metin yazıyor, resim çiziyor, müzik besteliyor, çeviri yapıyor, teşhis süreçlerine yardımcı oluyor, çocuklara ders anlatıyor. Bir zamanlar yalnızca insana ait olduğunu düşündüğümüz pek çok işi artık makineler de yapabiliyor. Hatta bazen öyle bir başarıyla yapıyorlar ki insanın kendi yeteneklerinden kuşku duymasına neden oluyorlar.

Cambridge Sözlüğü Baş Editörü Colin McIntosh’un dikkat çektiği mesele de tam burada başlıyor. İnsanlar düşünme süreçlerini yapay zekâya devrettiklerinde neleri kaybedebilirler?

İşte bütün mesele burada… Yapay zekâ ne kadar akıllı olacak sorusundan önce, biz ne kadar insan kalabileceğiz sorusunu sormalıyız.Çünkü düşünmek, yalnızca doğru yanıtı bulmak değildir. Şüphe etmektir, yanılmaktır, itiraz etmektir, bazen hiçbir işe yaramayacağını bile bile bir ağacın altında oturup gökyüzünü seyretmektir. Bir kitabın altını çizmek, bir şiiri ezberlemek, sevdiğimiz birinin sesini özlemek, bir haksızlık karşısında öfkelenmek, başkasının acısını kendi acımız gibi hissedebilmektir. İnsan olmak, yalnızca zekâ göstermek değil, vicdan sahibi olmaktır.

Nâzım’ın Büyük İnsanlığı

Tam da burada, yıllar önce yazılmış ama bugün sanki yeniden kaleme alınmış gibi önümüzde duran bir şiiri hatırlıyorum…Nâzım Hikmet’in Büyük İnsanlık şiiri.

Nâzım, bu şiirinde insanlığı büyük teknolojik başarılarla, görkemli binalarla, ekonomik büyüme rakamlarıyla ya da uygarlık nutuklarıyla tarif etmez. Onun büyük insanlığı, yeryüzünün dört bir yanına dağılmış, emeğiyle yaşayan, yoksullukla boğuşan, savaşların altında ezilen, ama yine de yaşamaktan ve daha iyi bir dünya kurmaktan vazgeçmeyen insanlardır.

Şiirin açılışındaki o çarpıcı ifade, insanlığın bütün çelişkilerini birkaç sözcüğe sığdırır: Büyük insanlık…

Nâzım’ın anlattığı büyük insanlık, bir yandan insanın yarattığı muazzam uygarlığın, diğer yandan milyonlarca insanın yaşadığı yoksulluğun ve eşitsizliğin hikâyesidir. İnsan, bir taraftan dünyayı değiştirecek güçtedir; diğer taraftan kendi yarattığı düzenin içinde ezilmektedir.

Şiirin bugün bize yeniden seslenmesinin nedeni de budur. Yapay zekâ çağında insanın yeteneklerini konuşuyoruz ama insanlığın vicdanını ne kadar konuşuyoruz?

Bir tarafta milyarlarca dolarlık teknoloji yatırımları, saniyeler içinde işlem yapan bilgisayarlar, uzay araştırmaları ve dijital devrimler… Diğer tarafta açlık, savaş, göç, çocuk ölümleri, temiz suya ulaşamayan insanlar ve emeğinin karşılığını alamayan milyonlar…

Nâzım’ın büyük insanlığı tam da bu çelişkinin karşısında duruyor. Bize, insanlığın büyüklüğünü makinelerin gücüyle değil, insanın insana gösterdiği değerle ölçmemiz gerektiğini hatırlatıyor.

Şairin yıllar önce kurduğu bu şiirsel dünya ile bugünün teknoloji tartışmaları arasında güçlü bir bağ var. Çünkü makineler giderek daha fazla işi üstlenirken, insanlığın en temel meseleleri hâlâ çözülebilmiş değil. Teknoloji ilerliyor ama adalet aynı hızla ilerlemiyor. Bilgi çoğalıyor ama bilgelik kendiliğinden artmıyor. İletişim araçları gelişiyor ama insanlar birbirlerini dinlemekte giderek zorlanıyor.

Nâzım’ın şiirini bugün yeniden okumak, biraz da bu yüzden bir vicdan muhasebesi yapmak demek.

Yapay zekâ bize çok sayıda bilgi sunabilir ama bilgeliği nasıl üreteceğimiz hâlâ bizim meselemiz. Bir şiirin dizelerini yazabilir ama o şiirin hangi yaraya dokunduğunu hissetmek başka bir şeydir. Bir yemeğin tarifini verebilir ama anneannenizin mutfağında pişen yemeğin kokusunu, o kokunun çocukluğunuzla kurduğu bağı sizin yerinize yaşayamaz.

İnsan dediğimiz varlık biraz da bunların toplamı değil mi?

Cambridge’in 2026 için değerlendirdiği diğer kelimeler de aslında tartışmanın farklı yönlerini gösteriyor. İnsan müdahalesi olmadan karmaşık işlemler yapabilen yapay zekâ sistemleri için kullanılan “agent”, insanı iyi hissettiren “wholesome” ve dijital teknolojiden uzak faaliyetleri anlatan “analogue”…

Bunların hepsi aynı sorunun çevresinde dönüyor: Teknoloji hayatımızı kolaylaştırırken hayatımızın kendisini elimizden alıyor olabilir mi?

Yapay zekâya karşı çıkmak değil derdim. Tam tersine, insanlığın yararına kullanılacak her bilimsel ve teknolojik gelişmeyi önemsemek gerekir. Ancak teknolojiyi amaç hâline getirip insanı araç konumuna düşürürsek, orada ciddi bir sorun var demektir. Mesele makinelerin insan gibi davranmaya başlaması değil, insanların makineleşmeye başlamasıdır.

Birbirimizi dinlemeye tahammül edemiyorsak, farklı düşüncelere düşmanlık besliyorsak, doğayı sınırsızca tüketiyorsak, başkasının acısına kayıtsız kalıyorsak, bütün teknolojik ilerlemelerimize rağmen büyük bir gerilemenin içinde olabiliriz.

Cambridge Sözlüğü 2026’nın kelimesini seçti: İnsan.Ben bu tercihi bir kutlama değil, bir uyarı olarak okuyorum. Sanki dünya bize bir kez daha soruyor: İnsan, bütün bu gelişmelerin sonunda neye dönüşecek?

Nâzım Hikmet’in Büyük İnsanlık şiirini bu nedenle yeniden okumalıyız. Çünkü onun anlattığı insanlık, yapay zekânın cevaplayamayacağı sorularla dolu. Nasıl yaşayacağız? Nasıl paylaşacağız? Birbirimize nasıl davranacağız? Yeryüzünü bizden sonra gelecek kuşaklara nasıl bırakacağız?

Bunlar bir algoritmanın değil, insanlığın cevaplaması gereken sorular.

Belki de çağımızın en büyük başarısı, makinelerden daha akıllı olmak değil, Nâzım’ın özlemini duyduğu o büyük insanlığın bir parçası olabilmektir.