Matematikçilerin 167 yıldır çözmeye çalıştığı bir problem vardı. Alman matematikçi Bernhard Riemann, 1859’da asal sayıların dağılımına ilişkin bir fikir ortaya atmıştı. Kuşaklar boyunca matematikçileri uğraştıran, Riemann hipotezi adıyla anılan bu fikri kanıtlamaktı.
Asal sayılar, yalnızca bire ve kendisine bölünebilen, birden büyük tam sayılardır. Kimi zaman iki asal sayı birbirine çok yakın çıkar, kimi zaman da aralarına onlarca sayı girer. Yine de matematikçiler, örneğin bir milyona kadar kaç asal sayı bulunduğunu bir formülle yaklaşık olarak hesaplayabilirler.
Peki bu tahmin, gerçek sayıdan en fazla ne kadar sapabilir? Riemann, yanıtın bugün kendi adıyla anılan bir matematik fonksiyonunda saklı olduğunu düşündü. Onun hipotezini kanıtlama hayali kuran gençlerden biri de Türk asıllı Amerikalı matematikçi Levent Alpöge’ydi.
Alpöge, 1 Nisan 1992’de ABD’nin New York eyaletindeki Long Island’da dünyaya geldi. Babası Oğuz Alpöge, İstanbul Teknik Üniversitesini bitirdikten sonra Türk Eğitim Vakfından burs kazandı ve 1977’de yüksek lisans yapmak üzere ABD’ye gitmişti. Boğaziçi Üniversitesi mezunu olan annesi Simay Alpöge de 1979’da ABD’ye taşınmıştı. Levent, Long Island’da büyüdü.
Levent Alpöge, 2014’te Harvard Üniversitesinde matematik alanında lisans, fizik alanında yüksek lisans derecesi aldı. Cambridge’de eğitimini sürdürdü, Princeton’da doktorasını tamamladı. Daha sonra Claude adlı yapay zekâ modelini geliştiren Anthropic şirketinde çalışmaya başladı.
Alpöge, 20 Kasım 2026’da kişisel internet sitesinde Claude ile birlikte Riemann hipotezinin ispatını bulduğunu açıkladı. İspatı, matematiksel akıl yürütmenin her adımını bilgisayarda denetlemeye imkân veren Lean adlı dilde yayımladı.
Ertesi gün, Lean ve onun matematik kütüphanesi Mathlib üzerinde çalışan uzmanlar ortak bir açıklama yayımladı. Bilgisayar diline aktarılan önermenin Riemann’ın hipotezini eksiksiz ifade ettiğini ve ispatın birbirinden bağımsız denetimlerden geçtiğini duyurdular.
Araştırmacılar şimdi milyonlarca satır kodla ifade edilen ispatı, meslektaşlarının okuyup tartışabileceği bir metne dönüştürüyorlar. Böylece başka matematikçiler de 167 yıl boyunca aşılamayan güçlüğün nerede ve nasıl aşıldığını inceleyebilecek, aynı fikrin kendi araştırmalarında işe yarayıp yaramayacağını görebilecekler.
Bu ispatın bilime ne kazandırdığını anlamak için geçmişte yazılmış matematik makalelerinde karşımıza çıkan birkaç sözcüğe bakmak yeterli. “Riemann hipotezi doğruysa…” diye başlayan bir cümlenin devamında, çoğu zaman bir matematikçinin yıllara yayılan emeği vardır. O matematikçi, Riemann haklıysa kendi vardığı sonucun da doğru olduğunu zaten kanıtlamıştır. Eksik kalan, dayandığı varsayımın ispatıdır.
Alpöge’nin ispatıyla, doğruluğu yalnızca bu koşula bağlı olan sonuçlar da kesinlik kazandı. Bugün bir araştırmacı, kendisinden önceki kuşağın koşullu olarak kullanabildiği bir sonucu kendi çalışmasına temel alabilir. Tek bir problemin çözümü, bu yolla pek çok araştırmayı birden ilerletebilir ve yeni buluşlara giden yolu kısaltabilir.
Bu hikâyede üzerinde durmaya değer bir nokta daha var. Claude, ispatın geliştirilmesi sırasında Alpöge’yle birlikte çalıştı. Ortaya çıkan ispatı ise bağımsız uzmanlar denetledi. Böylece 167 yıllık bir soruya verilen yanıt, insan zekâsıyla yapay zekânın bilimsel bir keşifte nasıl birlikte çalışabileceğine de örnek oldu.
Bence Alpöge’nin geleceğin araştırmacılarına bıraktığı örnek, bir soruya adanmanın ne anlama geldiğinde saklı. Kendisinden önce gelenlerin o soru hakkında öğrendiklerini devraldı, onların elinde bulunmayan bir araçla yani yapay zekayla çalıştı ve ulaştığı sonucu başkalarının incelemesine açtı.
İnsan uygarlığı açısından bu deneyimin değeri de burada. Başka alanlarda da araştırmacılar ömürlerini verdikleri sorulara yapay zekâyla yeni yanıtlar arıyorlar. Yapay zekânın bilimde ne işe yarayacağını uzun zamandır tartışıyoruz. Şimdi bu tartışmayı, Claude’un geliştirilmesine katkıda bulunduğu ve bağımsız uzmanların denetlediği buispat üzerinden sürdürebiliriz.
Bana kalırsa Alpöge’nin 167 yıllık bir soruya böyle yanıt vermesi, yapay zekânın bilimsel çalışmadaki yerini küçümseyenlere, hatta bu ihtimalle alay edenlere de iyi bir cevap oldu. Ne dersiniz?