İklim diplomasisinin 31’inci perdesi kapandı, peki dünya gerçekten harekete geçmeye hazır mı?COP31 sona erdi. Antalya’da günler boyunca dünyanın dört bir yanından gelen siyasetçiler, diplomatlar, bilim insanları, çevreciler, sivil toplum temsilcileri ve iş dünyasının aktörleri iklim krizini konuştu. Salonlarda bildiriler okundu, toplantılar yapıldı, müzakereler yürütüldü, uzlaşma arandı. Sonunda bir zirve daha tamamlandı. Peki, iklim krizi bakımından ne değişti?

Asıl soruyu belki de şöyle sormalıyız: COP’lar biter mi? Daha doğrusu, bu toplantılar bir gün gerçekten görevini tamamlayıp sona erebilir mi? Çünkü insanlığın iklim krizine karşı verdiği mücadelede artık takvim yapraklarının değişmesi, zirvelerin başka ülkelere taşınması ve her yıl yeni bir konferans düzenlenmesi tek başına bir başarı göstergesi değil. Başarı, o konferanslarda alınan kararların gerçek hayatta karşılık bulmasıyla ölçülmeli.

Antalya’daki COP31, karışık sonuçlarla sona erdi. Bu yılki zirvenin iddiası başından beri çok yüksek değildi; hatta COP31’in bir “Uygulama COP’u” olması hedeflenmişti. Yani yeni ve büyük vaatler üretmekten çok, geçmişte verilen sözlerin hayata geçirilmesine odaklanılması bekleniyordu. Ancak iklim diplomasisinin yıllardır aşamadığı temel anlaşmazlıklarla karşılaşıldı. Fosil yakıtların aşamalı olarak terk edilmesi ve iklim finansmanının nasıl sağlanacağı yine müzakerelerin en çetin başlıkları arasındaydı.

Bu tablo bize çok tanıdık geliyor. Dünya, iklim krizinin nedenlerini biliyor; bilim insanları yıllardır uyarıyor, veriler ortada, sıcaklık rekorları kırılıyor, kuraklıklar, seller, orman yangınları ve aşırı hava olayları giderek daha fazla insanın hayatını etkiliyor. Buna rağmen fosil yakıtlardan vazgeçme konusunda ortak bir irade oluşturulamıyor. Çünkü mesele yalnızca çevre politikası değil; enerji ekonomisi, jeopolitik güç, ticaret, finans ve ülkelerin alışkanlık haline getirdiği kalkınma modelleriyle de doğrudan ilgili.

İklim adaleti olmadan çözüm mümkün mü?

Antalya’daki müzakerelerin en önemli açmazlarından biri iklim finansmanıydı. Çünkü iklim krizine en az katkıda bulunan ülkeler, çoğu zaman krizin sonuçlarından en ağır biçimde etkilenen ülkeler. Gelişmekte olan ülkeler kuraklıkla, su kıtlığıyla, tarımsal üretim kayıplarıyla, deniz seviyesinin yükselmesiyle ve aşırı hava olaylarıyla mücadele etmek zorunda kalırken, bu mücadele için ihtiyaç duydukları kaynaklara erişmekte zorlanıyorlar.

İklim krizinin sorumluluğu tarihsel olarak daha fazla olan ülkeler, çözümün finansmanında da aynı sorumluluğu üstlenmeyecekse, dünyanın geri kalanından ne bekliyoruz?

İklim finansmanı, hayırseverlik ya da zengin ülkelerin yoksul ülkelere lütfedeceği bir yardım meselesi değil. Tarihsel sorumluluğun, ortak fakat farklılaştırılmış yükümlülüklerin ve hakkaniyetin gereği. İklim krizini yaratan ekonomik düzenin nimetlerinden uzun yıllar yararlanmış ülkelerin, bugün bu düzenin bedelini daha ağır ödeyen ülkelere karşı sorumluluğu var. Üstelik bu kaynakların borç yükünü artıran krediler biçiminde değil, ihtiyaca ve adalete dayalı mekanizmalarla sağlanması gerekiyor.

COP31’de bir başka önemli tartışma da bilimin uluslararası iklim diplomasisindeki yeri üzerineydi. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin 31’inci Taraflar Konferansı’nda, Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) raporlarının yayımlanma takvimi bile ülkeler arasında anlaşmazlık konusu oldu. Hindistan ve Suudi Arabistan gibi bazı ülkelerin bir sonraki büyük IPCC raporunun COP33’ten sonra, yani 2029’da yayımlanmasını savunması, teknik bir takvim tartışmasının çok ötesinde anlam taşıyor.

Çünkü bu gecikme, bilimsel bulguların Paris Anlaşması’nın ikinci küresel değerlendirmesine zamanında yansımasını engelleyebilirdi. Oysa bu değerlendirme, ülkelerin sera gazı emisyonlarını azaltma taahhütlerini artırmaları bakımından son derece önemli. Bilim bize tehlikenin boyutunu anlatırken, siyasetin bilimin sesini ne kadar duyacağı da başlı başına bir mücadele alanına dönüşüyor.

Bilimin söylediğini uygulamak yerine, bilimin ne zaman konuşacağına karar vermeye çalışmak nasıl bir iklim politikasıdır?İklim krizinin takvimi, ülkelerin diplomatik takvimlerine göre işlemiyor. Atmosfer, bir sonraki COP’u beklemiyor. Buzullar, müzakere heyetlerinin uzlaşmasını beklemiyor. Kuraklık, bir ülkenin seçim sonuçlarına bakmıyor. Deniz seviyesi, hükümetlerin ortak bildiri üzerinde anlaşmasını beklemiyor.

Piyasalar iklimi kurtarabilir mi?

COP31’in ortaya çıkardığı bir başka önemli mesele de ekonomik dönüşümün finansal piyasalarla ilişkisi. Şirketlerin temiz enerjiye yönelmesi, üretim süreçlerini dönüştürmesi, karbon ayak izlerini azaltması elbette önemli. Ancak bu dönüşümü gerçekleştiren şirketlerin finansal piyasalar tarafından mutlaka ödüllendirilmediği de görülüyor.

Dolayısıyla iklim mücadelesini yalnızca borsa sinyallerine, yatırımcı tercihlerine ve şirketlerin gönüllü açıklamalarına bırakmak yeterli değil. Bir şirketin sürdürülebilirlik raporunda ne yazdığı kadar, gerçekten ne yaptığı da önemli. Hedeflerin iddialı olması, uygulamanın ölçülebilirliği ve sonuçların güvenilirliği belirleyici hale geliyor.

Başka bir ifadeyle, yeşil görünmekle gerçekten yeşil dönüşüm gerçekleştirmek aynı şey değil. Bugün dünyanın ihtiyacı, güzel hazırlanmış sürdürülebilirlik raporlarından çok, fosil yakıt bağımlılığını azaltan, enerji verimliliğini artıran, doğayı koruyan ve üretim biçimlerini dönüştüren somut adımlar.

Burada tarımın, gıdanın ve yerel üretim sistemlerinin de iklim mücadelesinin merkezinde bulunması gerektiğini hatırlatmak istiyorum. Toprağı korumadan, biyolojik çeşitliliği yaşatmadan, suyu doğru yönetmeden ve çiftçiyi bu dönüşümün bir parçası haline getirmeden iklim krizini çözebileceğimizi düşünmek büyük bir yanılgı. Agroekoloji, yerel tohumlar, kısa tedarik zincirleri ve gıda egemenliği yalnızca gastronomi ya da kırsal kalkınma başlıkları değildir; bunlar aynı zamanda iklim uyumunun ve gıda güvenliğinin temel araçlarıdır.

Peki COP’lar neden bitmiyor?

1992’de Rio’da başlayan Birleşmiş Milletler iklim diplomasisi, 1995’te Berlin’de ilk Taraflar Konferansı’nı (COP) gerçekleştirdi. Aradan 31 yıl geçti. Kyoto Protokolü imzalandı, Paris Anlaşması kabul edildi, ülkeler sayısız taahhütte bulundu. Her yıl başka bir şehirde, başka bir ülkenin ev sahipliğinde dünya yeniden bir araya geldi.

Peki bu kadar toplantıdan sonra neden hâlâ aynı şeyleri konuşuyoruz?

Belki de sorunun yanıtı, COP’ların başarısız olmasından çok, dünyadaki ekonomik ve siyasi düzenin değişime direnmesinde yatıyor. Çünkü iklim krizini çözmek, yalnızca enerji kaynaklarını değiştirmek anlamına gelmiyor. Üretimden tüketime, ulaşımdan tarıma, ticaretten finans sistemine kadar bütün bir ekonomik düzenin yeniden düşünülmesini gerektiriyor.

Üstelik bu dönüşümün kazananları ve kaybedenleri olacak. Fosil yakıt ekonomisinden beslenen şirketler, enerji ihracatçısı ülkeler, mevcut üretim düzeninden büyük kazanç sağlayan finans çevreleri, değişimin hızını belirlemek istiyor. İklim diplomasisinin koridorlarında yaşanan anlaşmazlıkların arkasında biraz da bu gerçek var.

Öte yandan COP’ları bütünüyle gereksiz ilan etmek de doğru değil. Paris Anlaşması gibi tarihsel kazanımlar bu çok taraflı diplomasi sayesinde ortaya çıktı. Ülkelerin birbirlerine karşı sorumluluklarının tanımlanması, bilimsel verilerin uluslararası müzakerenin temel referansı haline gelmesi ve iklim krizinin küresel bir siyasi mesele olarak kabul edilmesi küçümsenecek gelişmeler değil.

COP’lar bitmesin diye değil, bir gün artık ihtiyaç duyulmayacakları bir dünyaya ulaşmak için mücadele etmeliyiz.