Bu hafta biraz bilime ve yaşadığımız dönemin tam içine değinmek istiyorum, bir elektronik mühendisi ve eğitimci olarak. Ülkemizden turlarla Milano’ya giden, oradaki alışveriş merkezlerini gezen kişilere, tur organizatörlerine, rehberlerine, anne babalara, gençlere seslenmek istiyorum. CERNMilano’ya trenle, otobüsle 2 saat civarı mesafede, uzakta değil, Avrupa’nın göbeğinde, ulaşımı çok kolay. Dünyanın en büyük bilimsel araştırma merkezlerinden biri burası ve özellikle parçacık fiziği alanında çalışıyor.
Gezip görülmeye değer bir yer. İsviçre’nin Cenevre kentinde. Ayrıca bu kentte görülecek başka yerler de var, gitmişken. Birleşmiş Milletler, çok güzel gölü, Reformasyon sürecinde Katolik Kilisesinden kaçıp gelenlerin sığındığı bir kent aynı zamanda Cenevre. Bir saat uzaklıkta Lozan var, İnönü ve heyetinin bizler için bağımsızlık mücadelesi verdiği kent. Onun biraz ötesinde de Montrö var, yine bizim için tarihi önemi olan bir kent.
İnternet CERN’de Ortaya Çıktı
CERN (CentreforEuropeanNuclearResearch) öncelikle evreni oluşturan temel parçacıkları inceler. Madde nedir, evren nasıl oluştu, karanlık madde nedir gibi sorulara yanıt arar. Burada bulunan “Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (LHC)” yaklaşık 27 km uzunluğunda dev bir yer altı tünelidir. Parçacıkları ışık hızına yakın hızlara çıkarır. Bu parçacıkları çarpıştırarak “Büyük Patlama”dan hemen sonraki koşulları yeniden oluşturur.
CERN’deki Higgsbozonu 2012 yılında keşfedildi. Bu parçacık, evrendeki kütlenin nasıl oluştuğunu anlamada çok önemli bir rol oynar. Evrenin nasıl çalıştığını anlamamıza yardımcı oldu.İnternetin (World Wide Web) ortaya çıkışı da CERN’de olmuştur.CERN’de bilim insanları çok küçük parçacıkları incelemek için dev makineler kullanır. Bu parçacıklar normalde gözle görülemez.
Büyük Hadron Çarpıştırıcısı
Bu büyük uzun, yuvarlak tünelin içinde çok güçlü manyetik alanlar vardır. Bu manyetik alanlar parçacıkları yönlendirir. Parçacıklar sürekli bu halkada dolaştırılır ve hızlandırılır. Sonunda belirli noktalarda çarpıştırılır. Neden? Çünkü çok yüksek enerji oluşur. Bu enerji, yeni parçacıkların ortaya çıkmasını sağlar.
Böylece doğrudan gözle göremediğimiz parçacıkları keşfedebiliriz. Bu yöntemle, örneğin Higgsbozonu keşfedildi.Higgsbozonu, evrendeki bazı parçacıklara kütle (ağırlık) kazandıran şeyin bir parçasıdır. Kısaca, evreni dolduran görünmez bir “alan” var. Bu alana Higgs alanı denir. Parçacıklar bu alandan geçerken “takılır”. Ne kadar çok takılırlarsa, o kadar ağır olurlar.
Büyük Patlama
Yani, elektron biraz takılırsa küçük kütle olur, bazı parçacıklarçok takılırsa daha ağırkütle olur, foton (ışık parçacığı) hiç takılmazsa kütlesiz olur. Higgsbozonu da bu alanın varlığını kanıtlayan parçacık gibi düşünülür.“Büyük Patlama” sırasında evren inanılmaz derecede sıcaktı, tüm parçacıklar çok enerjikti, Higgs alanı henüz “aktif” değildi, parçacıkların çoğu kütlesizdi.
Sonra evren soğumaya başladı. Higgs alanı “aktif hale geldi”. Parçacıklar kütle kazanmaya başladı.Atomlar, yıldızlar ve gezegenler oluşabildi. Kısaca, Higgs alanı olmasaydı, madde oluşamazdı. Evren bugünkü gibi olmazdı.Bu, kütlenin nasıl oluştuğunu açıkladı, evrenin neden var olduğunu anlamamıza yardımcı oldu. CERN’de yapılan deneyler bu teoriyi doğrulamak için yapılıyor.
BigBang’denÖnce Ne Vardı?
Büyük Patlama teorisine göre zaman ve uzay BigBang ile birlikte başladı. Yani “önce” kavramı aslında tam net değil, şöyle düşünebiliriz. “Zaman” BigBang ile başlıyorsa, “öncesi” demek saat henüz çalışmıyorken “önce saat kaçtı?” demeye benziyor.Bilim insanları buna kesin bir cevap veremiyor, ancak bazı fikirler var.
Kuantum dalgalanmaları (çok küçük rastgele enerji değişimleri), çoklu evren teorisi, sonsuz döngü evren (evrenler sürekli oluşur ve yok olur) gibi ama bunlar henüz kesin kanıtlanmış değil. Ben kısaca bu merkezi tanıtıcı bir giriş yaptım ancak niyetim sizleri burada karmaşık fizik kavramları arasında boğmak değil. Herkes CERN’i gidip gezebilir, kapıları açık, giriş ücretsiz, önceden internetten yerinizi ayırttığınızda görevliler bilgi vermeye çok istekli…
Yaşadığımız internet, yapay zekâ çağında yaşlı, genç, herkes için öncelikle gidip görülmesi gereken bir yer…
