“Abimin ne kadar süredir morgda yattığını bilmiyorum. Çünkü aslında ne zaman öldüğünü de bilmiyorum.”

Bunu söyleyen yirmi yaşındaki Şeval Özçelik; makine mühendisi Kadir Kaan’ın kız kardeşi. Kadir mesleğine henüz üç ay önce başlamıştı. Bir zamanlar stajyer olarak girdiği Aliağa’daki HABAŞ fabrikasında, ömrünü vereceği mühendisliğin ilk günlerini yaşıyordu. Dokuz Kasım Pazartesi sabahı meydana gelen patlamanın ardından aile saatlerce haber bekledi. Fabrikanın suskunluğundan hastane kapılarına, oradan Adli Tıp koridorlarına uzanan o belirsizlikte DNA örnekleri verildi. Ölü sayısı saatlerce değişti. Her yeni açıklama başka bir evin umudunu yasa çevirdi. Sayı on yediye ulaştığında, akşam saatlerinde yayın yasağı getirildi. Ertesi sabah, içeride duman ve enkaz henüz dağılmamışken, patlamanın yaşandığı bölüm dışındaki işçiler yeniden işe çağrıldı. Şeval, İzmir Valisi’nin hiçbir açıklama yapmadan gitmesine isyan ederken bir söz bıraktı geride: “Bir sürü sorumlu var ortada. Ben sizleri rahat uyutmayacağım.”

Herkesin bildiği ölüm

Adli Tıp önünde bekleyen Şeval’in sözleri, ölümün nasıl göz göre göre geldiğini özetliyordu: “Bu ikinci patlamaydı. İlk patlamada bir kişi öldü ama olay büyümedi. Ağabeyimin de daha önce bu iş yerinde elleri yandı. ‘İş kazası dersen seni işten atarlar’ diyerek korkuttular. Şikâyetçi olamadı; bir hafta sonra mecburen işe döndü.”

Gabriel GarcíaMárquez’inKırmızı Pazartesi’sinde Santiago Nasar’ın öldürüleceğini neredeyse bütün kasaba bilir. Katiller niyetlerini saklamaz. Haber kasapların, komşuların, rahibin ağzında dolaşır. Fakat herkes sorumluluğu bir başkasına devreder; cinayet, kimsenin elini kaldırmadığı o sabah, sanki yıllar önce kararlaştırılmış bir tören gibi tamamlanır. Romanın ilk cümlesinde Nasar’ın öleceğini öğreniriz; yine de son sayfaya kadar birinin çıkıp onu kurtarmasını bekleriz. Kimse kurtarmaz. Türkiye’de iş cinayetlerini düşündüğümüzde aklımıza bu sahneler gelmeli. Çünkü her büyük faciadan sonra aynı açıklamaları, aynı uyarıları, aynı işyerlerinde tekrarlanan ölümleri izliyor; her seferinde hiçbir şeyin değişmediğini bilerek yeni ölümleri bekliyoruz.

HABAŞ’ta ölümün uzun bir geçmişi var. Basına yansıyan kayıtlara göre 1999’dan bu yana işçiler vinçlerin altında kaldı, yüksekten düştü, çelik ocaklarındaki patlamalarda yandı. 2013’te yirmi dört yaşındaki Olgar Öner, 2018’de Evren Erik öldü; 2019’da sıvı çelik çalışma alanına döküldü ve on bir işçi yaralandı. 2022’de Oktay Eryılmaz vinçten düşerek hayatını kaybetti. Emekliliğine yalnızca dokuz ay vardı; iki çocuğu, bir torunu vardı. İş arkadaşları geceleri üç koca haddehaneye sadece iki vinç bakım görevlisinin baktığını, personel yetersizliğinin açık bir tehlike yarattığını anlatıyordu. Oktay Eryılmaz emekli olamadı. 2024’te Kemal Özdemir, 2025’te iki stajyer işçi öldü. Bu yıl 21 Ekim’de Hakan Doğan, 5 Kasım’da henüz yirmi yaşındaki Eyüp Eğinli hayatını kaybetti. Dört gün sonra ise on yedi işçi daha.

Márquez’in kasabasında sorumluluk herkesin üzerine dağılıp buharlaşmıştı; oysa bir fabrikada kimin neyi denetleyeceği, kimin neyle yükümlü olduğu bellidir. İşverenin, yöneticilerin, denetçilerin ve kamu kurumlarının görevleri kanunlarla çizilmiştir. Romandaki cinayet bir yazgı gibi işlenmişti; fabrikadaki tehlikeyi ortadan kaldırmak ise kimsenin vicdanına ya da şansına bırakılamaz.

Kömürün karası, çeliğin kızılı

Her sabah Kınık’tan, Bergama’dan ve Soma’dan Aliağa’ya işçi servisleri kalkar. Hava henüz aydınlanmamıştır. Kimi işçi başını cama dayayıp uyuklar, kimi telefonunun ışığına bakar. Evlerde çaydanlıklar ocaktan indirilmiş, çocuklar uykularında bırakılmıştır; akşam dönülecektir. Servistekilerin bir kısmı eski madencidir. Bağımsız Maden-İş’ten Başaran Aksu, Kınık ve Bergama’daki ocakların kapanmasıyla çok sayıda madencinin Aliağa’ya gittiğini, HABAŞ’ta da bu işçilerin çalıştığını anlattı. Yerin altında kömür çıkaranlar şimdi ateşin karşısında çelik döküyor; kömürün karası gitmiş, yerine çeliğin akkor kızılı gelmiştir.

Bu göçün arkasında uzun bir hikâye var. Ege köylüleri tütün para etmez olunca madene girdi; tehlikeyi de eksikleri de görüyorlardı ama başka geçim yolları yoktu. Küçük üreticilik çöktükçe insanlar tarlalardan ocaklara, ocaklar kapanınca fabrikalara geçti. İş değişti ama hayat değişmedi. Kömür ocağında göçük korkusu yaşayan işçi, çelikhanede patlama korkusuna geçti; iş bulduğuna şükretmek zorunda hissetti. Çünkü evde ödenecek kira, kapanacak borç ve büyüyecek çocuklar bekler.

Çatlağın altından geçmek

24 Nisan 2013’te Dakka’da çöken Rana Plaza, bu mecburiyetin dünyadaki en çıplak örneklerindendir. Binanın kolonlarındaki derin çatlaklar felaketten bir gün önce herkesin gözü önündeydi. Alt kattaki bankalar ve dükkânlar binayı derhal boşaltırken, üst kattaki hazır giyim atölyelerinin işçilerine tek bir şart koşuldu: Ya işbaşı yapacaklardı ya da bir aylık ücretlerinden olacaklardı. Ertesi gün bina çöktü; bin yüzden fazla insan o kolonların altında can verdi.

Rana Plaza ile Aliağa arasındaki bağ, bu çatlağı görünür kılıyor. Bangladeşli tekstil işçisi de Aliağa’ya gelen eski madenci de tehlikenin büyüklüğünü sezer; elleri yananlar da bilir o tezgâhın tekinsizliğini. Ama borcun, kiranın ve işsiz kalma tehdidinin ağırlığı o çatlağın altından geçmeyi zorunlu kılar. Bangladeş’te küresel markaların ucuz üretim baskısı neyse, çelikte de zamanında yetişmesi gereken sevkiyatların telaşı odur. Teknoloji ne kadar ilerlerse ilerlesin, hızın ve büyümenin riski sonunda işçinin bedenine yüklenir. 1911’de New York’taki Triangle gömlek fabrikasında çıkış kapıları kilitliyken yangın çıktığında, çoğu genç göçmen kadın yüz kırk altı işçi öldü; bazıları alevlerden kurtulmak için pencerelerden atladı. Marx’ın sermayenin dünyaya tepeden tırnağa kan ve pislik içinde geldiğini yazmasının üzerinden yüz altmış yıl geçti. Makineler gelişti, iş güvenliği bir bilim dalı oldu; fakat dünyada her yıl milyonlarca insan hâlâ önlenebilir iş kazalarında ve meslek hastalıklarında yaşamını yitiriyor.

Fabrikanın hesabı

HABAŞ yıllardır çelik üretiyor. Ürettiği çelik dünyanın dört bir yanına gidiyor; şirket büyümesini, ihracatını ve yatırımlarını sürdürülebilirlik raporlarında anlatıyor. Aynı raporlara dayandırılan verilere göre işgünü kaybına yol açan kazalar bir yılda yaklaşık yüzde 56, taşeron işçilerde ise yüzde 118 artmış durumda. Üretim miktarları, ihracat gelirleri ve kapasite artışları kuruşu kuruşuna bilançolara dökülürken Oktay Eryılmaz’ın göremediği emeklilik ya da yirmi yaşında ölen Eyüp Eğinli’nin yaşayamadığı yıllar bilançonun hangi satırına yazılacak?

Soma’dan birkaç ay sonra Ermenek’te bir kömür ocağını su bastığında on sekiz madenci yerin altında kaldı. Oğlunu bekleyen anne Ayşe Gökçe şöyle demişti: “Oğlum yüzme de bilmezdi, suyun içinde ne yaptı?” Bir anne, oğlunu yüzlerce metre derinde suyla baş başa düşünürken, yüzme bilseydi kurtulurdu diye geçiriyordu içinden. Oysa onu kurtaracak olan suyun birikmesini önleyen tedbirler ve zamanında yapılan denetimlerdi. Yıllar sonra Aliağa’da bir kız kardeş, ağabeyinin morgda ne zamandır yattığını soruyor. Biri oğlunun suyun altında neler yaşadığını, öteki ağabeyinin ne zaman ve nasıl can verdiğini öğrenemiyor. Başaran Aksu’nun sözleri bu yüzden hâlâ güncel: “Türkiye’de en iyi hizmet mezarlık hizmetleri. Ölmeye görün, hızlı iyi gömerler sizi. Ama sizin yaşamanızı sağlayacak bir düzen lazım. Devletin yaşatması lazım…”

Rahat uyuyamayacaklar

Kırmızı Pazartesi’nin sonunda Santiago Nasar yere yığıldıktan sonra kasabalılar kimin neyi bildiğini, kimin kimi uyardığını, kimin neden kıpırdamadığını uzun uzun anlatır. Herkesin elinde kendini aklayacak bir gerekçe vardır; fakat asıl ağırlık, engellenmeyen o ölümün hatırasında asılı kalır. Aliağa’da da şimdi soruşturma dosyaları açılacak, tutanaklar tutulacak; denetim eksikliği, taşeronlaşma, üretim baskısı ve sendikal haklar yeniden gündeme gelecek. Yanıtlanması gereken sorular bellidir: Yıllardır aynı fabrikada işçiler ölürken ne yapıldı? İşçilerin uyarıları neden karşılık bulmadı? Fabrikadaki sendika bu süreçte nerede durdu? Denetimler neyi değiştirdi ve 9 Kasım’daki patlama nasıl gerçekleşti? Bu soruların yanıtları ölenleri geri getirmeyecek; ama başka işçilerin hayatını kurtarabilir.

Geride kalanlar artık yalnızca yas tutmakla yetinmiyor. Bugün akşam (10 Kasım) HABAŞ, TÜPRAŞ, SOCAR, PETKİM, İzmir Demir Çelik, Kocaer ve gemi söküm işçileri Aliağa Demokrasi Meydanı’nda bir araya gelecek; ailelerin isyanı kalabalığın adımlarına karışacak.

Yarın sabah servisler yine Kınık’tan, Bergama’dan, Soma’dan, İzmir’in sokaklarından kalkacak. Evlerde çaydanlıklar yine ocaktan indirilecek, kapılar “akşam döneriz” umuduyla çekilecek. Ve Şeval’in sözü yankılanmaya devam edecek: “Ben sizleri rahat uyutmayacağım.”

Márquez’in kasabasında ölümü herkes biliyordu; bizim hikâyemizde ise ölümlerin önlenebileceğini herkes biliyor. Yanıtı aranan şey bir temenni değil; bilerek, isteyerek ve kâr uğruna işletilen, can pazarını olağanlaştıran bu holding düzeninin ne zaman ve nasıl son bulacağıdır.