Metehan UD/ EGEDESONSÖZ – İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin şirketi İZBETON’un 2025 yılı Sayıştay denetim raporunda, kentsel dönüşüm projelerinin kooperatiflere devredilmesi, inşaatların gecikmesi, ikmal ihalelerinin pazarlık usulüyle yapılması ve şirketin mali yükümlülüklerine ilişkin dikkat çekici tespitler yer aldı. Raporda, Örnekköy ve Uzundere’deki projelerde iş programlarının gerisinde kalındığı, kooperatiflere yansıtılması gereken ceza ve kira bedellerinin tahsil edilmediği, bazı teminatların eksik alındığı ve kooperatiflerle yapılan yeni anlaşmaların şirketi zarara uğrattığı belirtildi. Sayıştay, şirket zararına neden olan yetkili ve sorumlu yöneticilerin sorumlulukları çerçevesinde değerlendirilmesi ve zararların tahsil edilmesi gerektiğini bildirdi.
MALİ TABLOLARDA 4,5 MİLYAR TL’Yİ AŞAN GEÇMİŞ YIL ZARARI
Raporda yer alan mali verilerde İZBETON’un geçmiş yıllar zararları 4 milyar 535 milyon 816 bin 300 TL, dönem net zararı ise 347 milyon 919 bin 586 TL olarak kaydedildi.
HAKEDİŞ OLMADAN 30,4 MİLYON TL’LİK ÇEK
İZBETON’un yüklenicilere herhangi bir iş, mal veya hizmet karşılığı olmadan, başka bir ifadeyle tahakkuk etmiş borç bulunmadığı halde ileri vadeli çek düzenlediği de rapora girdi.
İzmir Büyükşehir Belediyesi İç Denetim Birimi raporuna dayandırılan tespitlerde, 27 Mart 2023 itibarıyla 20 firmaya, tahakkuk etmiş alacakları bulunmadığı veya mevcut alacaklarının üzerinde olacak şekilde toplam 229 milyon 79 bin 91 TL tutarında çek düzenlendiği belirtildi.
8 Ağustos 2024 itibarıyla 11 firmaya ilişkin tutarın 51 milyon 914 bin 11 TL’ye gerilediği, 2025 yılı itibarıyla ise beş firmaya ait 30 milyon 396 bin 924 TL tutarında çek bulunduğu kaydedildi.
Sayıştay, söz konusu uygulamayla yüklenicilere avans benzeri finansman sağlandığını belirtti. İhale belgeleri ve sözleşmelerde “Bu iş için avans verilemeyecektir” hükmü bulunmasına rağmen çekler üzerinden finansman sağlanmasının mevzuata aykırı olduğu ifade edildi.
Raporda, şirketin verilen avanslara ilişkin faizleri tahakkuk ettirmesi ve tahsil etmesi gerektiği vurgulandı. Henüz herhangi bir hakedişi veya alacağı doğmamış yüklenicilere verilen çekler için ise icra süreçlerinin işletilerek tutarların avans faiziyle birlikte tahsil edilmesi gerektiği belirtildi. İZBETON, denetim tespiti üzerine gerekli işlemlerin yapıldığını ve faiz dahil tahsilatların gerçekleştirildiğini bildirdi.
Raporda şu ifadeler yer aldı:
İzmir Büyükşehir Belediyesi İç Denetim Birim Başkanlığı denetim raporuna göre, 27.03.2023 tarihi itibarıyla 20 firmanın Şirketten tahakkuk etmiş alacağı bulunmamasına veya mevcut alacak tutarlarının üzerinde olmak üzere toplam 229.079.091,84 TL tutarında çek düzenlendiği, 08.08.2024 tarihi itibarıyla 11 firmaya düzenlenen hakedişler sonucunda bu tutarın 51.914.011,61 TL’ye düştüğü, 2025 yılı itibarıyla ise söz konusu tutarın 5 firmaya ait olmak üzere 30.396.924,28 TL olarak gerçekleştiği tespit edilmiştir
Şirketten herhangi bir hakediş alacağı bulunmayan ya da mevcut alacak tutarlarının üzerinde ödeme yapılması sonucunu doğuracak şekilde yüklenici firmalara ileri vadeli çekler düzenlendiği tespit edilmiştir. Bu uygulama ile söz konusu firmalara finansman sağlanmıştır.
Şirket tarafından yüklenicilere keşide edilen çeklerin keşide tarihleri esas alınarak, çek tutarlarına ilişkin hakediş veya alacakların doğduğu tarihler arasında kalan süre için verilen avanslara avans faizi işletilmesi ve bu tutarların yüklenicilerden tahsil edilmesinin sağlanması gerekmektedir. Ayrıca, 2025 yılı itibarıyla herhangi bir hakediş veya alacağı doğmayan yüklenicilere verilen çekler bakımından, icra süreçlerinin işletilerek söz konusu tutarların avans faiziyle birlikte tahsil edilmesi gerekmektedir
KOOPERATİFLERE İHALESİZ DEVİR TESPİTİ
Sayıştay raporunda, İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında İZBETON’a protokollerle verilen kentsel dönüşüm yapım işlerinin, şirket tarafından bazı yapı kooperatiflerine ihale yapılmadan devredildiği belirtildi.
İnceleme kapsamında Uzundere 3’üncü ve 4’üncü etap, Örnekköy 3’üncü ve 4’üncü etap ile Gaziemir Aktepe-Emrez 1’inci etap projeleri ele alındı.
Raporda, ilgili kanunun kentsel dönüşüm işlerinin belirli kamu kurumlarıyla protokoller çerçevesinde yürütülmesine imkân tanıdığı ancak bu düzenlemenin işlerin Kamu İhale Kanunu’na tabi olmayan üçüncü kişilere devredilmesine dayanak oluşturmadığı ifade edildi.
Sayıştay’ın sonuç değerlendirmesinde, yapım işlerinin söz konusu kanun hükümleri gerekçe gösterilerek protokolle ihale mevzuatına tabi olmayan üçüncü kişilere devredilmesinin ilgili mevzuata aykırı olduğu kaydedildi.
Raporda şu ifadeler yer aldı:
İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından ilgili madde hükmüne istinaden Uzundere Mahallesi 3 ve 4’üncü Etap Kentsel Dönüşüm Alanı, Örnekköy 3 ve 4’üncü Etap Kentsel Dönüşüm Alanı ile Aktepe-Emrez 1’inci Etap Kentsel Dönüşüm Alanı yapım işleri protokol düzenlenmek suretiyle Şirkete verilmiştir. Şirket tarafından ise söz konusu yapım işlerinin, aynı madde gerekçe gösterilerek bazı kooperatiflere protokol yoluyla devredildiği tespit edilmiştir. Ancak ilgili maddede, kentsel dönüşüm kapsamındaki yapım işlerinin yalnızca 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’na tabi idarelerle yapılacak protokoller aracılığıyla devredilebileceği düzenlenmiş olmasına rağmen, Şirket tarafından bu işlerin Kamu İhale Kanunu’na tabi olmayan üçüncü şahıslara devredildiği görülmüştür. Denetim tespiti üzerine Şirket tarafından, bulgunun bu kısmına ilişkin herhangi bir açıklama yapılmamıştır.
Sonuç olarak, Şirket tarafından söz konusu yapım işlerinin 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun hükümleri gerekçe gösterilerek protokol düzenlenmek suretiyle Kamu İhale Kanunu’na tabi olmayan üçüncü şahıslara devredilmesi, anılan Kanun ve ilgili mevzuat hükümlerine aykırılık teşkil etmektedir.
İŞ PROGRAMI GERİSİNDE KALAN PROJELER
Raporda, kentsel dönüşüm projelerinin tamamında iş programlarının gerisinde kalındığı belirtildi. Özellikle Örnekköy, Aktepe-Emrez ve Uzundere projelerinde hedeflenen fiziki gerçekleşme oranlarıyla sahadaki durum arasındaki fark dikkat çekti. Örnekköy 3’üncü etapta iş programına göre fiziki gerçekleşmenin yüzde 85 olması gerekirken yüzde 19,20’de kaldığı, 4’üncü etapta ise aynı hedefe karşılık gerçekleşmenin yüzde 32 olduğu tespit edildi. Gaziemir Aktepe-Emrez 1’inci etapta iş programına göre yüzde 60 seviyesinde olması gereken tamamlanma oranı yüzde 9 olarak belirlendi. Uzundere 3’üncü etapta hedeflenen fiziki gerçekleşme yüzde 45 olmasına karşın yüzde 4 seviyesinde kalırken, Uzundere 4’üncü etapta yüzde 8 olması gereken gerçekleşmenin yüzde 1 olduğu kaydedildi.
Sayıştay, gecikmelerin İZBETON’un Büyükşehir Belediyesi’ne gecikme cezası ödemesine ve konutları zamanında teslim edilemeyen hak sahiplerine ilave kira bedelleri ödemesine neden olduğunu belirtti.
Raporda, Örnekköy projesi özelinde süre uzatımları dahil iş süresinin dolduğu tarihten sonra Ağustos 2024-Aralık 2025 döneminde toplam 52 milyon 254 bin 596 TL kira yardımının şirket bütçesinden ödendiği ifade edildi. Ayrıca günlük 5 bin TL üzerinden 16 aylık gecikme için 2 milyon 400 bin TL ceza tahakkuk ettirildiği belirtildi.
İZBETON, denetim tespitine verdiği yanıtta ceza ve gecikme bedellerinin kooperatiflerden tahsil edileceğini bildirdi. Ancak Sayıştay, kooperatiflerle yapılan protokollerde ceza ve kira yardımlarının yıllara yayılan şekilde, güncelleme yapılmadan tahsil edilmesinin şirket açısından zarar oluşturduğunu vurguladı.
Raporda, “Mevzuat hükümlerinden de anlaşılacağı üzere, anonim şirket statüsünde faaliyet gösteren Şirket tarafından yüklenilen kentsel dönüşüm projeleri kapsamında, işlerin zamanında tamamlanamaması nedeniyle, şirket gecikme cezası ödemek durumunda kalmış ve teslimi yapılamayan konutlar sebebiyle hak sahiplerine kira bedeli ödemiştir. Bu ödemeler, Şirket açısından doğrudan mali zarar oluşturmaktadır. Denetim tespiti üzerine Şirket tarafından verilen cevapta yapılan protokollerle cezaların ve gecikme cezalarının kooperatiflerden tahsil edileceği belirtilmiştir. Ancak yapılan incelemelerde kooperatiflerle yapılan protokollerde ceza ve kira yardımlarının yıllara sari olarak güncelleme yapılmadan alınacağı şeklinde anlaşma yapılmıştır. Bu durum Şirket açısından zarar oluşturmaktadır. Sonuç olarak, Şirketin zarara uğratılmasına sebebiyet veren yetkili ve sorumlu şirket yöneticilerinin, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümleri uyarınca doğan zararlardan sorumlu tutulmaları ve söz konusu zararların tahsil edilmesi gerekmektedir.” denildi.
CEZALAR KOOPERATİFLERE YANSITILMADI
Sayıştay’ın bir diğer tespiti, kentsel dönüşüm projelerindeki gecikmeler nedeniyle Büyükşehir Belediyesi’ne ödenen cezalar ile hak sahiplerine yapılan kira ödemelerinin, yapımı üstlenen kooperatiflere yansıtılmaması oldu. İZBETON ile kooperatifler arasında imzalanan protokollerde, işlerin süresinde tamamlanmaması halinde günlük 5 bin TL gecikme cezası uygulanması ve teslim edilemeyen konutlar için belediyenin ödediği kira bedellerinin yükleniciden tahsil edilmesi öngörülüyordu. Ancak incelemelerde, bu hükümlere rağmen kooperatiflerden tahsilat yapılmadığı ve mali yükün İZBETON üzerinde kaldığı belirtildi.
Sayıştay, şirketin zarara uğramaması için kentsel dönüşüm projelerindeki gecikmelerden kaynaklanan tutarların yapımı üstlenen kooperatiflerden tahsil edilmesi gerektiğini bildirdi.
TEMİNATLAR EKSİK ALINDI, FESHEDİLEN İŞLERDE GELİR KAYDI YAPILMADI
Raporda, kooperatiflere devredilen kentsel dönüşüm projelerinde kesin teminatların eksik alındığı ve feshedilen işlere ilişkin teminatların gelir kaydedilmediği de belirtildi.
İZBETON’un Büyükşehir Belediyesi ile yaptığı protokollerde yüzde 10 oranında kesin teminat verdiği, kooperatiflerle imzalanan protokollerde ise teminat oranının yüzde 6 olarak belirlendiği kaydedildi. Ayrıca teminatların önemli bir bölümünün konutların satış hakkının doğduğu tarihte tahsil edilmesinin kararlaştırıldığı ifade edildi.
Sayıştay, bu düzenlemenin teminat oranı ve tahsilat zamanı açısından şirket aleyhine sonuç doğurduğunu belirtti. Bazı kooperatiflerin imalatları tamamlayamaması üzerine İZBETON’un ikmal inşaatlarını kendi kaynaklarıyla üstlendiği, buna rağmen feshedilen işlere ilişkin teminatların gelir kaydedilmediği tespit edildi.
Raporda, eksik alınan teminatların tahsil edilmesi, anlaşma sağlanamayan kooperatiflerle ilgili sözleşmelerin mevzuata uygun biçimde feshedilmesi ve teminatların gelir kaydedilmesi gerektiği belirtildi.
Raporda şu ifadeler yer aldı:
Denetim tespiti üzerine Şirket tarafından verilen cevapta bazı kooperatiflerle sözleşmeler feshedilmiş olsa da yapılan protokollerle yeniden anlaşıldığı ve geçmişte yapılan protokollerin devamına karar verildiği ifade edilmiştir. Dolayısıyla Şirket ile kooperatiflerle yapılan anlaşmalar çerçevesinde eksik alınan teminatların tahsil edilmesi, anlaşma sağlanamayan kooperatiflerle ilgili olarak sözleşmenin mevzuat hükümleri çerçevesinde feshi sağlanarak teminatlarının gelir olarak kayıt edilmesi uygun olacaktır. Sonuç olarak, Şirket ile kooperatiflerle yapılan anlaşmalar çerçevesinde eksik alınan teminatların tahsil edilmesi, anlaşma sağlanamayan kooperatiflerle ilgili olarak sözleşmenin mevzuat hükümleri çerçevesinde feshi sağlanarak teminatlarının gelir olarak kayıt edilmesi uygun olacaktır.
SÖZLEŞMELERİN TEK TARAFLI FESHİNE DE DİKKAT ÇEKİLDİ
Sayıştay, İZBETON’un kooperatiflerle yaptığı kat karşılığı inşaat sözleşmelerini tek taraflı irade beyanıyla sona erdirmesini de mevzuat açısından değerlendirdi. Raporda, arsa payı karşılığı inşaat sözleşmelerinin eser sözleşmesi ve taşınmaz satış vaadi sözleşmesi hükümlerini birlikte içerdiği, bu nedenle tek taraflı irade beyanıyla feshedilemeyeceği ifade edildi.
Tarafların fesih konusunda anlaşamaması durumunda mahkeme kararının gerektiği belirtilerek, sözleşmelerin haklı nedenle feshedilebilmesi için tarafların anlaşması veya mahkeme kararıyla sürecin sonuçlandırılması gerektiği vurgulandı.
İZBETON ise yanıtında, bazı kooperatiflerin yapım faaliyetlerinin Bakanlık tarafından durdurulduğunu ve fesih nedeniyle açılan davaların şirket lehine sonuçlandığını bildirdi. Sayıştay, buna karşın sözleşmelerin tek taraflı beyanla geçerliliğinin sona erdirilemeyeceği yönündeki değerlendirmesini korudu.
MÜTEAHHİTLİK BELGESİ BULUNMAYAN KOOPERATİFLER
Raporda, kentsel dönüşüm işlerinin devredildiği kooperatiflerin yapı müteahhitliği yetki belgelerinin bulunmadığı da tespit edildi. Sayıştay, mevzuat uyarınca yapı ruhsatına tabi yapıların yetki belgesi bulunan müteahhitlerin sorumluluğunda inşa edilmesi gerektiğini hatırlattı. İZBETON tarafından protokolle devredilen işlerde kooperatiflerin üzerinde tapu devri bulunmaması nedeniyle müteahhitlik belgesi alamadığı, bunun da bazı yapı ruhsatlarının alınamamasına, bazılarının ise İZBETON üzerinde kalmasına neden olduğu belirtildi Denetim raporunda, müteahhitlik belgesi bulunmayan kooperatiflere kentsel dönüşüm projelerinin devredilmesinin ilgili mevzuata aykırı olduğu sonucuna varıldı.
ÖRNEKKÖY’DE 2 MİLYAR TL’LİK İKMAL İHALESİ VE 60 AYLIK ÖDEME PLANI
Sayıştay’ın mali açıdan dikkat çektiği başlıklardan biri de Örnekköy 3’üncü ve 4’üncü etaplarda kooperatiflerle yapılan tadil protokolleri oldu.
İZBETON, kooperatiflerin iş programının gerisinde kalması ve müteahhitlik belgesi bulunmaması nedeniyle yapım işlerini ikmal ihalesiyle yeniden üstlendi. Ancak daha sonra kooperatiflerle yapılan tadil protokollerinde ikmal inşaatı maliyetlerinin uzun vadeye yayılarak tahsil edilmesi kararlaştırıldı.
17 Eylül 2025 tarihli protokolde Örnekköy 3’üncü etaba isabet eden ikmal inşaatı maliyeti 1 milyar 311 milyon 597 bin 600 TL artı KDV olarak belirlendi. Ödemelerin bir bölümü başlangıçta, kalan kısmı ise 60 aya yayılan taksitlerle yapılacaktı. 17 Kasım 2025 tarihli Örnekköy 4’üncü etap protokolünde ise ilgili maliyet 763 milyon TL artı KDV olarak belirlendi. Bu tutarın da uzun vadeli taksitlerle tahsil edilmesi öngörüldü.
Raporda, ikmal inşaatı maliyetlerinin 60 ay vadeye yayılması, gecikme cezaları ve hak sahiplerine ödenen kira bedellerinin tahsilinin ertelenmesi eleştirildi. Özellikle gecikme bedellerinin ve kira ödemelerinin 48 ay sonra değerlendirilmesinin, şirketin üstlendiği mali yükü artırdığı ifade edildi.
Sayıştay, şirket yönetiminin ticari özen yükümlülüğüne dikkat çekerek, şirket zararına neden olan kişilerden sorumlulukları çerçevesinde tahsilat yapılması gerektiğini bildirdi.
Raporda şu ifadeler yer aldı:
Denetim tespiti üzerine Şirket tarafından verilen cevapta, tadil protokollerinde kamu yararı ile Şirket tarafından üstlenilen ve tamamlanması zorunluluğu olan bu inşaatların kooperatif üye vatandaşlarında ödeme güçleri dikkate alınarak mali yükü en aza indirecek şekilde, en uygun ödeme planı yapılarak belirlendiği ifade edilmiştir. Ancak yapılan incelemelerde bu sözleşmelerle Şirket zararı oluştuğu ve bu zararın oluşmasına sebebiyet verenler ile ilgili olarak ticari yaptırımların uygulanmadığı görülmüştür. Şirket tarafından gerek ödeme planı gerek gecikme bedellerinin tahsilindeki anlaşma hükümlerinin şirket zararı doğurduğu açıktır. Ticari mevzuat hükümleri doğrultusunda Şirket zararı oluşturan kişilerden bu tutarlardan sorumlulukları çerçevesinde tahsil edilmesi sağlanmalıdır.
UZUNDERE 4’ÜNCÜ ETAPTA 1,19 MİLYAR TL’LİK ANLAŞMA
Uzundere 4’üncü etapta da benzer bir durum rapora girdi. İZBETON ile sorumlu kooperatif arasında 10 Mayıs 2023’te imzalanan yapım işi protokolü, 22 Temmuz 2024’te şirketin tek taraflı beyanıyla sona erdirildi. Sayıştay, iş programına göre yüzde 8 seviyesinde olması gereken imalatın henüz başlamadığını tespit etti.
İşin ikmal ihalesiyle yeniden İZBETON tarafından üstlenilmesinin ardından kooperatifle yeni bir tadil protokolü yapıldı. Bu anlaşmada 264 bağımsız bölümün kooperatife teslim edilmesi, karşılığında 1 milyar 190 milyon 812 bin 96 TL artı KDV’nin 60 ay vadeyle ödenmesi kararlaştırıldı.
Ödeme planında yüzde 20 peşinatın dört parça halinde ödenmesi, kalan tutarın aylık taksitler ve ara ödemelerle tahsil edilmesi öngörüldü. Taksit ve ara ödemelere her yıl başında asgari ücret artış oranlarının yansıtılması da protokole eklendi.
Bunun yanında, gecikme cezalarının ödeme planının tamamlanmasının ardından ele alınması ve mevzuatın izin verdiği en düşük düzeyde tutulması öngörüldü. Kooperatifin ilk sözleşme kapsamında yapması gereken bazı harcamaların da İZBETON tarafından üstlenildiği belirtildi.
Sayıştay, bu anlaşmada inşaat maliyetinin uzun vadeye yayılmasını, gecikme ve kira bedellerinin tahsilinde getirilen koşulları ve kooperatifin yükümlülüğündeki 19 milyon 169 bin 47 TL’lik harcamanın şirket tarafından karşılanmasını şirket zararı açısından değerlendirdi. Raporda, bu düzenlemelere ilişkin sorumlulukların belirlenmesi ve zararların tahsil edilmesi gerektiği kaydedildi.
Raporda “Şirket tarafından gerek ödeme planı gerek gecikme bedeli ve hak sahiplerinin kira tahsilindeki anlaşma hükümleri gerekse Şirket tarafından kooperatifin ilk yapılan sözleşme kapsamında yapılması zorunlu harcamalarının üstlenilmesi şirket zararı doğurduğu açıktır. Ticari mevzuat hükümleri doğrultusunda Şirket zararı oluşturan kişilerden bu tutarlardan sorumlulukları çerçevesinde tahsil edilmesi sağlanmalıdır.” denildi.
9,46 MİLYAR TL’LİK İKMAL İHALESİ PAZARLIK USULÜYLE YAPILDI
İZBETON’un kooperatiflerden devraldığı kentsel dönüşüm işlerine ilişkin ikmal ihalelerinin pazarlık usulüyle yapılması da Sayıştay’ın eleştirdiği başlıklar arasında yer aldı.
Raporda üç ikmal ihalesinin toplam bedeli 9 milyar 462 milyon 250 bin TL olarak belirtildi. İhalelerin, Kamu İhale Kanunu’nun 21’inci maddesinin (b) bendine dayanılarak pazarlık usulüyle gerçekleştirildiği kaydedildi.
Örnekköy 3’üncü ve 4’üncü etap ikmal inşaatının yaklaşık maliyeti 2 milyar 97 milyon 921 bin TL olarak belirlenirken, ihale bedeli raporda 2 milyar 74 milyon TL düzeyinde yer aldı. Uzundere 3’üncü etapta yaklaşık maliyet 3 milyar 416 milyon 57 bin TL, ihale bedeli 3 milyar 289 milyon 500 bin TL; Uzundere 4’üncü etapta ise yaklaşık maliyet 4 milyar 261 milyon 489 bin TL, ihale bedeli 4 milyar 98 milyon 750 bin TL olarak kaydedildi.
Sayıştay, açık ihale ve belli istekliler arasında ihale usullerinin temel yöntemler olduğunu, pazarlık usulünün ise kanunda sayılan özel durumlarda uygulanabileceğini hatırlattı. Önceden bilinen ve öngörülebilen ihtiyaçların, yalnızca aciliyet gerekçesiyle pazarlık usulüne dayanak oluşturamayacağı belirtildi.
Raporda, ilk ikmal ihalesinin ardından yaklaşık 10 ay geçmesine rağmen diğer ihalelerde de aynı yöntemin uygulanması eleştirildi. İhalelerin yapım sürelerinin 700 ila 800 gün arasında değiştiği belirtilerek, rekabetçi ihale usullerinin şirket maliyetlerinin düşürülmesine katkı sağlayabileceği ifade edildi.
İZBETON ise yanıtında, ilgili ihaleler hakkında idare mahkemeleri ve Danıştay tarafından verilen kararlar doğrultusunda pazarlık usulünün mevzuata uygun olduğunu savundu. Sayıştay, söz konusu kararların tek bir olay üzerinden verildiğini, sonraki ihalelerde de aynı yöntemin kullanılmasının rekabeti sağlamadığı yönündeki değerlendirmesini sürdürdü.
Raporda şu ifadeler yer aldı:
Örnekköy 3 ve 4’üncü Etap Kentsel Dönüşüm İkmal İnşaatı ihalesi yapım süresi 700 gün, Uzundere 3’üncü Etap Kentsel Dönüşüm İkmal İnşaatı yapım süresi 720 gün, Uzundere 4’üncü Etap Kentsel Dönüşüm İkmal İnşaatı 800 gün olduğu düşünüldüğünde temel ihale usulleriyle yapılması etkin rekabet koşulları altında Şirket maliyetinin düşürülmesinde katkı sağlayacaktı. Yani ihale sürelerinin uzunluğu da dikkate alındığında bu ihalelerin temel yöntemlerle yapılması gerekirken pazarlık yöntemiyle davet edilen firmalarla belirlenen tekliflerle yapıldığı görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun temel ilkeleri arasında saydamlık, rekabet, eşit muamele, güvenilirlik, kamuoyu denetimi, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanması ve kaynakların verimli kullanılması yer almaktadır. Bu ilkelerden olan rekabet ve ihtiyaçların uygun şartlarda ve zamanında karşılanması ilkeleri çerçevesinde şirket yöneticilerinin gerekli özeni göstermesi gerekmektedir.
İHALE MALİYETİ HESABINDA DA HATALAR TESPİT EDİLDİ
Örnekköy 3’üncü ve 4’üncü etap ikmal inşaatının yaklaşık maliyetinin gerçekçi hazırlanmadığı da raporda yer aldı.
Sayıştay, metraj listelerinde bazı imalat miktarlarının doğru belirlenmediğini, bazı kalemlerde miktarların yüksek hesaplandığını ve piyasadan alınan teklifler arasında önemli farklar bulunmasına rağmen fiyatların gerçek piyasa rayiçlerine uygunluğunun ticaret veya sanayi odalarından teyit edilmediğini belirtti.
Raporda, örneğin mekanik sistem cephe kaplaması için 53 bin 909 metrekarelik miktar üzerinden yaklaşık 99,6 milyon TL maliyet hesaplandığı, dış cephe iskelesinin ise 53 bin 483 metrekare olarak belirlendiği kaydedildi. Sayıştay, kaplama metrajının dış cephe iskelesi alanından daha yüksek belirlenmesini hatalı hesaplamaya örnek gösterdi.
Hazır beton imalatında da çalışmada 12 bin 826 metreküp olarak hesaplanan miktarın yaklaşık maliyete 27 bin 520 metreküp olarak yansıtıldığı belirtildi.
İZBETON, ikmal ihalesinin konutların hak sahiplerine daha hızlı teslim edilmesi amacıyla yapıldığını, yaklaşık maliyet hazırlanırken bilirkişi tespitleri ve resmi birim fiyatlardan yararlanıldığını bildirdi. Şirket, bazı fiyat farklılıklarının malzemelerin teknik özelliklerinden kaynaklandığını da savundu.
Ancak Sayıştay, uygulama projesine göre hazırlanması gereken yaklaşık maliyetin hatalı metrajlar ve yüksek fiyatlar nedeniyle yükseltildiğini belirtti. Raporda, bu hesaplamaların doğruluğunun özellikle pazarlık usulüyle yapılan bir ihalede önem taşıdığı vurgulandı.
Raporda şu ifadeler yer aldı:
Söz konusu ihalenin yaklaşık maliyeti 2.097.921.722,30 TL olarak belirlendiği ve pazarlık ihalesinin 2.074.500.000,00 TL ile sonuçlandığı düşünüldüğünde yaklaşık maliyetin doğru belirlenmesi Şirketin yüklendiği maliyeti doğrudan etkilemektedir. Sonuç olarak Şirket tarafından yaklaşık maliyetlerin mevzuatta belirtildiği üzere imalat kalemlerini metraj ve tutar olarak doğru şekilde belirlenmemesi sebebiyle ortaya çıkan şirket zararının belirtilen mevzuat hükümleri doğrultusunda bu zarara sebebiyet veren ve zarara ilişkin sorumlulukları bulunan kişilerden bu tutarların tahsil edilmesi sağlanmalıdır
KOOPERATİFLERİN TEMİN ETMESİ GEREKEN ARAÇLARDA YAPTIRIM UYGULANMADI
Raporda, kentsel dönüşüm projelerinden sorumlu kooperatiflerin protokoller kapsamında sağlaması gereken araçların da belirlenen sayı ve özelliklerde temin edilmediği tespit edildi.
Protokollerde araçların model yılı, kilometresi, motor hacmi ve donanım özellikleri belirlenmişti. Araçların kesin kabul tutanağı onaylanana kadar idarenin hizmetinde kalması, temin edilmemeleri halinde ise günlük 1000 TL ceza uygulanması öngörülüyordu.
Ancak incelemelerde bazı araçların belirtilen teknik özellikleri taşımadığı, bir kısmının ise hiç temin edilmediği ve kooperatiflere yaptırım uygulanmadığı belirtildi.
İZBETON, denetim tespitine katılarak cezaların kooperatiflerden tahsili için gerekli işlemlerin yapılacağını bildirdi. Sayıştay ise eksik araç temini ve yaptırımların uygulanmaması nedeniyle oluşan şirket zararının, sorumlular çerçevesinde tahsil edilmesi gerektiğini kaydetti.
Raporda şu ifadeler yer aldı:
Sonuç olarak kooperatiflerden temin edilecek araç sayısı ve özellikleri teknik şartnamelerde mevcutken bazı araçların bu özelliklerde olmaması, bir kısmının ise temin edilmemesi sonucu şirket tarafından özel teknik şartnamelerde yer alan ceza maddelerinin uygulanmaması şirket zararı oluşturmakla birlikte şirketin ekstra maliyet yüklenmesine sebebiyet vermiştir. Ticari mevzuat hükümleri doğrultusunda Şirket zararı oluşturan kişilerden bu tutarlardan sorumlulukları çerçevesinde tahsil edilmesi sağlanmalıdır.
SAYIŞTAY’IN SONUÇ MESAJI: ZARARLARIN TAHSİLİ GEREKİYOR
İZBETON’un 2025 yılı denetim raporunda öne çıkan ortak başlık, kentsel dönüşüm projelerindeki gecikmelerin şirket üzerinde oluşturduğu mali yük ile bu yükün kooperatiflere ve sorumlulara yansıtılmasına ilişkin eksiklikler oldu.
Sayıştay; eksik alınan teminatların tahsil edilmesi, feshedilen işlerde gerekli işlemlerin yürütülmesi, gecikme cezaları ve kira ödemelerinin kooperatiflere yansıtılması, ihale maliyetlerinin mevzuata uygun hesaplanması ve rekabeti sağlayacak ihale yöntemlerinin kullanılması gerektiğini belirtti.
Raporda, şirketin zarara uğramasına neden olan işlemler bakımından yöneticilerin sorumluluğunun değerlendirilmesi ve zararların tahsil edilmesi gerektiği yönündeki sonuçlar birden fazla bulguda tekrarlandı.
İZBETON RAPORUNDA KEMERALTI İHALELERİNE DE YER VERİLDİ
Sayıştay raporunda, Kemeraltı 1’inci ve 2’nci Etap Altyapı ve Üstyapı Düzenleme Yapım İşleri’nde şartnamelere aykırı imalat yapıldığı ve şirketin zarara uğratıldığı tespitine de yer verildi. Raporda, sit alanlarında müze teknik elemanlarının yönetiminde ve itinalı şekilde yapılması gereken kazılarda makine kullanıldığına ilişkin imalat fotoğraflarının bulunduğu belirtildi.
Söz konusu işlerde “Müze Yönetiminde Bilimsel Amaçlı Her Türlü Zeminde İtinalı Kazı Yapılması” kalemi kapsamında fiyat farkı ve KDV hariç toplam 34 milyon 559 bin 904,80 TL ödeme yapıldığı kaydedildi. Raporda, söz konusu kazıların şartnameye uygun gerçekleştirilmediği değerlendirilerek, şirket zararına neden olan kişilerden tutarların sorumlulukları çerçevesinde tahsil edilmesi gerektiği ifade edildi.
AYNI İMALAT İÇİN DAHA YÜKSEK BEDEL
Raporda Kemeraltı’ndaki bir başka imalat kalemi nedeniyle de şirketin zarara uğratıldığı belirtildi. Kemeraltı 1’inci Etap işi kapsamında metrekare başına 180 TL birim fiyatla yapılabilecek “idare malı harçlı döşeme kaplaması” imalatının, aynı yüklenicinin yürüttüğü başka bir iş kapsamında 415,30 TL’den yaptırıldığı kaydedildi.
Sayıştay, 7 bin 421,24 metrekarelik imalat nedeniyle metrekare başına 235,30 TL fazla ödeme yapıldığını değerlendirdi. Raporda, fiyat farkı ve KDV hariç 1 milyon 746 bin 217,78 TL tutarında şirket zararının oluştuğu belirtilerek, sorumlular hakkında yasal ve idari işlemlerin başlatılması ve tutarın ilgililerden tahsil edilmesi gerektiği ifade edildi.
ARMATÜR ALIMINDA 20,3 MİLYON TL’LİK FARK
İZBETON’un aydınlatma armatürü ve kompozit deck malzemesi alımları da raporda yer aldı. Aydınlatma armatürü alımında 31 milyon 866 bin 435 TL bedelle gerçekleştirilen satın alma kapsamında, İzmir Ticaret Odası tarafından belirlenen piyasa değerinin 11 milyon 552 bin 876,11 TL olduğu belirtildi. Raporda, armatürlerin piyasa rayicinin 20 milyon 313 bin 558,89 TL üzerinde alındığı tespitine yer verildi.
Toplam 1.450 armatürün 328’inin kullanıldığı, kalan 1.122’sinin ise İzmir Büyükşehir
Belediyesi tarafından kullanılmadan depolarda tutulduğu kaydedildi.
Kompozit deck alımında ise 58 bin 669,86 metrekare malzemenin toplam 106 milyon 820 bin 96,72 TL’ye satın alındığı belirtildi. Alınan malzemenin 48 bin 383,50 metrekarelik kısmının belediyeye 82 milyon 216 bin 407,05 TL bedelle satıldığı, bu satışın şirketin maliyetinin 2 milyon 875 bin 431,41 TL altında kaldığı ifade edildi. Geriye kalan 10 bin 286,36 metrekare malzemenin 18 milyon 727 bin 720,20 TL maliyetle uzun süredir kullanılmadan bekletildiği; uygun olmayan depolama koşulları nedeniyle malzemelerde kırılma ve renk solması gibi bozulmalar meydana geldiği belirtildi.
Sayıştay, alımlarda piyasa rayiçlerinin üzerinde bedeller ödendiğini, ihtiyaç duyulan miktarın üzerinde malzeme temin edildiğini ve kullanılmadan bekletilen malzemelerin yıprandığını kaydetti. Raporda, oluşan zararın sorumlulardan tahsili için gerekli yasal ve idari işlemlerin başlatılması gerektiği belirtildi.
Raporda şu ifadeler yer aldı:
Sonuç itibarıyla; Kemeraltı 1’inci Etap Alt Yapı ve Üst Yapı Düzenleme Yapım İşi kapsamında gerçekleştirilmesi gereken “İdare Malı Harçlı Döşeme Kaplaması Yapılması” imalatının, söz konusu işin tamamlanmasından sonra aynı yüklenici tarafından yürütülen İzmir İli 1’inci Bölge Cadde ve Sokaklarında Orta Ölçekli ve Tretuvar Düzenleme Yapılması İşi kapsamında daha yüksek birim fiyat üzerinden yaptırılarak bedelinin ödenmesi sonucunda, metrekare başına 235,30 TL tutarında fazla ödeme yapıldığı değerlendirilmektedir. Bu suretle, fiyat farkı ve KDV hariç olmak üzere Şirketin 1.746.217,78 TL tutarında zarara uğratıldığı düşünülmektedir. Bu zararın oluşmasında sorumluluğu bulunan yetkililer hakkında gerekli yasal ve idari işlemlerin başlatılması ile söz konusu tutarın ilgililerden tahsiline yönelik işlemlerin tesis edilmesi gerekmektedir.
VERGİ VE SGK BORÇLARI NEDENİYLE GECİKME GİDERİ
Raporda, şirketin vergi ve Sosyal Güvenlik Kurumu prim borçlarını vadesinde ödememesi nedeniyle gecikme zammı ve faiz giderleri oluştuğu da belirtildi. Buna göre 2025 yılında vadesi geçirilen vergi borçları nedeniyle 34 milyon 415 bin 916,84 TL, SGK prim borçları nedeniyle ise 109 milyon 948 bin 496,28 TL tutarında kanunen kabul edilmeyen gider kaydedildi.
Şirketin mali sıkıntılar nedeniyle borçlarını zamanında ödeyemediği ve taksitlendirmeye gittiği yönündeki açıklamasına raporda yer verilirken, gecikme giderlerinin ortadan kaldırılması için nakit planlaması yapılması gerektiği vurgulandı.
MECLİS KARARI OLMADAN 200 MİLYON TL BORÇLANMA
Sayıştay raporunda, İZBETON’un 2025 yılında İzmir Deniz İşletmeciliği Nakliye ve Turizm Ticaret A.Ş.’den 200 milyon TL borç aldığı, ancak borçlanma için Büyükşehir Belediye Meclisi kararı alınmadığı tespit edildi.
Raporda, 5393 sayılı Belediye Kanunu kapsamında belirlenen sınırlar içindeki iç borçlanmalar için de belediye meclisi kararının gerektiği hatırlatıldı. Şirketin acil ihtiyaçlar ve dönemsel finansman sıkıntıları nedeniyle borçlandığı yönündeki açıklamasının mevzuat gerekliliğini ortadan kaldırmadığı belirtilerek, sonraki borçlanmalarda ilgili hükümlere uyulması istendi.
İŞKUR’A BİLDİRİLMEDEN 85 PERSONEL ALIMI
Raporda, 2023-2025 yılları arasında İZBETON bünyesinde gerçekleştirilen 85 yeni işçi alımına ilişkin ilanların İŞKUR’a bildirilmediği ve uygun iletişim araçlarıyla kamuoyuna duyurulmadığı tespitine de yer verildi. Belediye şirketlerinin işçi alım ilanlarını İŞKUR’a bildirmesinin zorunlu olduğu hatırlatılarak, personel alımlarında mevzuata uygunluğun sağlanması gerektiği belirtildi.
Şirket ile Belediye-İş arasında imzalanan toplu iş sözleşmesindeki, emekli olan çalışanların çocuklarına işe alımda öncelik tanınmasına ilişkin hüküm de raporda değerlendirildi. Sayıştay, bu uygulamanın ihtiyaç duyulan pozisyonlardan bağımsız biçimde istihdama yol açabileceğini belirterek, işe alımlarda nitelik ve yeterlilik ölçütlerinin esas alınması ve söz konusu öncelik uygulamasının sona erdirilmesi gerektiğini kaydetti.
İŞE DEVAM PRİMİ İÇİN 38,3 MİLYON TL ÖDEME
İZBETON’un toplu iş sözleşmesi kapsamında işe devam teşvik primi ödediği de raporda yer aldı. Buna göre 2025 yılında 511 kişiye toplam 38 milyon 370 bin 495,45 TL işe devam teşvik primi ödendi.
Sayıştay, işçilerin çalışma sürelerine ve işe devamlarına ilişkin yükümlülüklerinin mevzuatla zaten düzenlendiğine dikkat çekerek, zorunlu bir yükümlülüğün yerine getirilmesi için ayrıca prim ödenmesine gerek bulunmadığını değerlendirdi. Raporda, sonraki toplu iş sözleşmelerinde konunun yeniden ele alınması ve uygulamanın kaldırılması önerildi.
BİRİKMİŞ İZİNLER VE DIŞARIDAN AVUKATLIK HİZMETİ
Raporda, şirket çalışanlarının birikmiş yıllık izinlerine ilişkin tespitler de yer aldı. Buna göre 153 çalışanın 50 ila 100 gün, 52 çalışanın 100 ila 150 gün, 29 çalışanın ise 150 gün ve üzerinde kullanılmamış yıllık izni bulunduğu belirtildi. Sayıştay, izinlerin zamanında kullandırılmamasının çalışanların işten ayrılması veya emekli olması halinde şirket açısından yüksek tutarlı ödeme yükü oluşturabileceğine dikkat çekerek, izinlerin düzenli kullandırılması gerektiğini kaydetti.
Şirket bünyesinde iki avukat çalışmasına rağmen dışarıdan avukatlık ve danışmanlık hizmeti alınması da raporda eleştirildi. Dışarıdan alınan avukatlık hizmeti için 1 milyon 385 bin 208 TL, hukuki danışmanlık kapsamında üç yazılı mütalaa için ise 864 bin TL ödeme yapıldığı tespit edildi. Sayıştay, hukuki işlerin öncelikle şirket bünyesindeki avukatlar tarafından yürütülmesini, kurum içinde karşılanamayacak ve özel uzmanlık gerektiren hizmetlerin ise Kamu İhale Kanunu’nda öngörülen usullere uygun şekilde temin edilmesini istedi.
ARAÇ TAKİP KAYITLARI TUTULMADI, HAFRİYAT ÜCRETSİZ DÖKÜLDÜ
İZBETON’un mülkiyetindeki veya kiraladığı araç ve iş makinelerinin takip sisteminden elde edilen verilerin düzenli biçimde arşivlenmediği, bu verilerin hakedişlere eklenmediği ve bazı araç iş emirlerinin hiç düzenlenmediği ya da eksik bırakıldığı da raporda belirtildi. Sayıştay, bu eksikliklerin araçların çalışma süreleri, güzergâhları ve yakıt tüketimleri üzerinden geriye dönük kontrol yapılmasını engellediğini kaydetti.
Yelki Hafriyat Döküm Sahası’na ise 20 Temmuz-8 Eylül 2025 tarihleri arasında Güzelbahçe’nin Yaka Mahallesi’ndeki kazılardan çıkan 2 bin 135 kamyon toprağın ücretsiz döküldüğü tespit edildi. Toprağın vasıflı bahçe toprağı niteliğinde olduğunu ortaya koyan laboratuvar analizlerinin ve raporun bulunmadığı belirtildi. Sayıştay, 4736 sayılı Kanun uyarınca ilgili izin olmaksızın ücretsiz tarife uygulanamayacağını vurgulayarak, ücretsiz dökümün mevzuata uygun olmadığı sonucuna vardı.
KAT KARŞILIĞI İNŞAATLARDA REKABET EKSİKLİĞİ
İZBETON’un Karşıyaka ve Bornova’da satın aldığı dört taşınmaz üzerinde yürütülen kat karşılığı inşaat işlerinde yüklenici seçiminden önce piyasa araştırması yapılmadığı ve rekabeti sağlayacak bir ihale veya benzeri yöntem uygulanmadığı da rapora yansıdı.
Şirket, taşınmazlar için SPK lisanslı değerleme raporları alındığını ve arsa sahibi lehine kat karşılığı oranının yüzde 50’nin altında tutulmadığını savundu. Sayıştay ise şirketin kamu sermayesiyle faaliyet gösterdiğine dikkat çekerek, taşınmazların değerlendirilmesinde şirket menfaatinin gözetilmesi, rekabet ortamının sağlanması ve en yüksek faydayı sunacak yüklenicinin belirlenmesi gerektiğini belirtti.
