Emrah Dönmez İzmir Atatürk Lisesi mezunu, eğitimini Almanya’da tamamlamış bir mimar. Küçük bir öğrenci vizesi ile üniversite eğitimi için geldiği Almanya’da 10 yıl önce mimarlık eğitimini tamamlamış. Halen İzmir ve Kuzey Ren Vestfalya Mimarlar Odası üyesi Mimarlık okuduğu Wuppertal kenti belediyesinin proje geliştirme biriminde mimar olarak çalışıyor. Ama anlaşılan o ki İzmir hiç aklından çıkmıyor.
Harika bir kitap yayımlamış… “İzmir Çarşısı… Ege Ticaret Metropolü Ekonomik Merkezinin Tarihi ve Mimarîsi Üzerine Araştırmalar”…(Yazar: Wolfgang Müller-Wiener, Çeviren: Emrah Dönmez)
***
Alman mimar ve arkeolog Wolfgang Müller-Wiener’in İzmir’in en büyük kamusal alanı olan Kemeraltı geleneksel çarşısı üzerine 1982 yılında Almanya’da okuyucuya sunduğu eser İzmir Kalkınma Ajansı Kültür Yayınları tarafından Türkçe ve Almanca olarak iki dilli formatta yayımlandı.
Kitapta konu edilen yapıların günümüzdeki durumları ise İZKA bünyesinde oluşturulan çalışma grubu tarafından araştırılarak artık mevcut olmayan hanların kesin konumları uydu fotoğrafları ve haritalar ile eşleştirilerek belirlendi.
Wolfgang Müller-Wiener’nin (1923-1991) marangoz çıraklığı ile başlayıp mimarlık eğitimi almaya karar vermesiyle devam eden mesleki yolculuğu, tarihi yapılara olan merakıyla birleşip onu zamanla mimarlık tarihi ve arkeolojiye doğru yöneltmiştir. Kemeraltı çarşı bölgesi üzerine yazdığı eser, İstanbul Alman Arkeoloji Enstitüsü müdürlüğü ve Milet Antik kenti arkeolojik kazılar başkanlığı görevini üstlendiği dönemde ortaya çıkmıştır. Hayatının bu evresinde sıklıkla ziyaret ettiği İzmir’in tarihine eğilerek geleneksel çarşı, Eski Liman ve çevresinin mimarîsini geçmiş yüzyıllardan bugüne uzanan perspektifte incelemiş ve kitabı 1982 yılında Almanya’da, özgün haliyle Almanca olarak 12 görsel ve 5 Plan çizimi ile yayımlanmıştır.
Yazara göre İzmir, hem topoğrafyası hem de bir zamanlar sahip olduğu son derece özel etnik yapısı nedeniyle benzersiz nitelikler taşımasına ve Ege’nin en önemli ticaret merkezi olmasına rağmen, kent tarihinde henüz araştırılmamış pek çok konu vardır. Daha da düşündürücü olan durum şehrin tarihi yapıları ve anıtsal yapı envanteri ile ilgilidir. Asırlar boyunca çok sayıda deprem ve bir dizi büyük şehir yangını, önceki dönemlere tanıklık eden yapıların neredeyse tümünü yok etti; öyle ki, 19. yüzyıldan dahi günümüze sadece az sayıda yapı ulaşabilmiştir. Bugün sahip olduğumuz kısıtlı bilgilere rağmen bu son derece özel kentsel gelişim sürecini anlamaya yönelik her türlü girişim peşinden gitmeye değecek bir uğraştır.
19. Yüzyılda var olan han yapıları, kilise, sinagog ve camiler ile anıtsal öğelerin 1905 tarihli Goad sigorta haritaları üzerinde gösterimi ve bunun günümüz İzmir kent planı ile çakıştırılması.
Kitap şehrin ekonomik ve ticarî hayatına ve bu hayatın vazgeçilmez unsurları olan mimarî öğelere odaklanmaktadır. İç liman, 17. yüzyılın ortalarında aktif olarak kullanılmaktaydı ve ticaret yapıları (Hanlar, depolar, ticarethaneler, zanaat dükkanları vb.) çoğunlukla denize yakın yerlerde inşa edilmişti. İç liman zamanla dolmaya başlayıp günümüzde Kemeraltı olarak bilinen alan belirdikçe, halen güvensiz alüvyonlu dolgu alanda yeni yapılar inşa edilmeye başladı. Yazarın da belirttiği üzere bölgede inşa edilen masif yapıların temellerini atmak kolay olmamış olmalıdır. İzmir’in bir Doğu Akdeniz metropolü haline geldiği 19. Yüzyılda kentin ticaret hayatının can alıcı noktası kuşkusuz bu tarihi çarşı ve hanlar bölgesiydi. Kitap İzmir’in hanları üzerine özel olarak eğilmektedir. Öncelikle hanlar mimarî tipolojilerine göre kategorilere ayrılır. Ardından tarihsel kaynaklarda izi sürülerek tespit edilen ve bugün birçoğu yıkılmış olan 180 adet han, onlar hakkındaki temel bilgilerle birlikte bir katalog listesi halinde kitabın sonuna eklenmiştir. Müller-Wiener şehrin önceki yüzyıllara ait görünümünü ifade eden harita-planlar da çizmiştir. Bunlar içinde İzmir’in 1922’deki büyük yangın felaketi öncesindeki eski liman ve çarşı bölgesindeki hanları gösteren 4 numaralı plan özellikle önem taşımaktadır. Bu Plan Türkiye’de ilk kez yayımlanmıştır.
Müller-Wiener tarafından çizilen İzmir’in 19. Yüzyıla ait kent planı ve üzerindeki yapıların 3 boyutlugörselleri.
Bilindiği üzere geleneksel Kemeraltı Çarşısı 2020 yılında UNESCO tarafından “İzmir Tarihi Liman Kenti” adıyla oluşturulan kentsel miras alanının bir parçası olarak Dünya Mirası Geçici Listesi’ne dâhil edilmiştir. Geçici Liste, UNESCO Dünya Miras Listesi’ne girmekteki ilk adımdır ve bu listede sadece ilgili devlet tarafından korunması güvence altına alınmış, evrensel anlamda değer taşıyan, geçmişten emanet kalmış doğal ve kültürel varlıklar yer alabilmektedir. Bu bağlamda Müller-Wiener’in İzmir Çarşısı’nı Türkçeye kazandırmak zaman içinde yalnızca bir çeviri çalışması niteliğinin ötesine geçerek sözü edilen tarihi hanların bugünkü durumlarının izini sürmek için de bir fırsata dönüştü.
İzmir Kalkınma Ajansı Kültür Yayınları bünyesinde bir çalışma grubu oluşturularak bir yeni araştırma macerasına kapı aralandı: Öncelikle hanların kitabın yazıldığı yıllardan bugüne olan değişimleri tek tek incelendi. İzmir çarşısına dair onlarca görsel malzeme (resim, gravür, fotoğraf, 1856 Luigi Storari İzmir haritası vb.) detaylı bir tarama ile kitabın Türkçe baskısı için bir araya getirildi.
11 paftadan oluşan 1905 tarihli Charles Eduard Goad İzmir sigorta haritaları ile 30 paftadan meydana gelmiş 1923 tarihli Jacques Pervititch planları dijital ortamda birleştirilerek kitaba ilave edildi. Müller-Wiener’in çizdiği 4 numaralı kent planını ise bugünün uydu fotoğraf ve kent haritası ile eşleştirilerek artık mevcut olmayan hanların kesin konumlarını belirlemek mümkün oldu. Yazarın anlattığı 180 han yapısı ise hem mevcut literatürde izleri sürülerek hem de bu yapıların günümüzdeki durumları yerinde incelenerek elde edilen yeni bulgular kitaba eklendi.
Ayrıca İZKA tarafından hazırlanmış olan 3D mimari görseller (İzmir Zaman Makinesi- İzmir Time Machine internet ortamında ziyaret edilebilir) eski liman, geleneksel çarşı ve han yapılarının üç boyutlu resimlerini oluşturdu. Böylece okuyucunun artık yok olmuş han yapılarını görsel olarak canlandırabilmesi, onların yerlerini günümüz uydu fotoğrafları ve kent haritası üzerinde tespit edebilmesi amaçlanmıştır.
Bütün ek materyallerin de ilave edilmesiyle ortaya çıkan çalışmanın İzmir ticaret ve mimarlık tarihi hakkındaki araştırmalara katkıda bulunması ve okuyucuyu şehrin bu ünlü çarşısına bir başka gözle bakmaya teşvik etmesi dileğiyle. Kitap İzmir Kalkınma Ajansı Kültür Yayınları web sayfasında ücretsiz olarak incelenebilmekte yada Pdf formatında indirilebiliyor.
