Türkiye Muhtarlar Federasyonu Genel Merkezi'nden alınan bilgilere göre Türkiye'de bugün 17 bini mahalle ve 36 bini köy olmak üzere 53 bin muhtar görev yapıyor… Her alanda olduğu gibi muhtarlıkta da ülkemizde kadının adı neredeyse yok gibi… 2004 yerel seçimlerinde Türkiye genelinde 60 kadın muhtar seçilebilmiş. 29 Mart 2009'da ise bu rakamın 100'ün üzerinde olmadığını yine Türkiye Muhtarlar Federasyonu bildiriyor… Türk kadınına 1930'da verilen yerel seçimlere katılım hakkının üzerinden yaklaşık 83 yıl geçmiş olmasına rağmen bu rakam bir hayli düşündürücü…


Anadolu Gazetesi, 31 Kanun-ı Sani (Ocak), 1934

Bu konuda yapmış olduğumuz bir araştırmada ilginç bilgilere ulaştık… Türkiye'nin ilk kadın muhtarı bir Egeli… Bu haberi Cumhuriyet 15 Teşrin-i sani (Kasım) 1933'de şu başlıkla duyurmuş. 'İlk Kadın Köy Muhtarı. Gül Hanımın intihabı köylüleri sevindirdi.' Evet!.. 1933 yılında yapılan seçimlerinde Aydın ilinin Çine Kazası'na bağlı Karpuzlu Nahiyesi'nin merkezi olan Demircidere Köyü'nde yapılan seçimi, 30 yaşındaki 'Gül' Hanım 500 oy alarak kazanmış ve o dönemdeki yasaya göre Demircidere Köyü'ne muhtar olmuştu.

Dönemin basını üzerinde konuyla ilgili yapmış olduğumuz araştırmalarda, Gül Hanım'ın muhtar seçilmesiyle ilgili yoğun bir haber ağı ile karşılaştık. Bu haberlerden elde ettiğimiz bilgilere göre İbrahim Kızı Gül Hanım, Millet Mekteplerinde yeni Türk harflerini öğrenmiş; köyde herkes tarafından sevilip sayılan aYdın bir Türk kadınıydı. Gül Hanım'ı muhtarlık için teşvik edenler ise Karpuzlu Nahiye Müdürü Şevket Turgut Bey ile bölge Jandarma karakolunda görevli ve halk tarafından 'Gırbaş Başçavuş' olarak bilinen başçavuş olmuşlardır. Seçim sırasında Çine Kazası Kaymakamı Mehmet Ali Bey de Demircidere Köyü'nde hazır bulunmuştur. Gül Hanım, Türkiye'nin ilk kadın muhtarı seçildikten sonra dönemin İçişleri Bakanı Şükrü Kaya ve CHP Genel Sekreteri Recep Peker kendisine birer kutlama telgrafı göndermişlerdir. Gül Hanım, muhtarlığı sırasında köyde kumarı yasaklamış ve köy gençlerinin medeni nikahla evlenmeleri konusunda yoğun çalışmalar yapmıştır. Evet, Cumhuriyet'in ilk kadın muhtarı Aydın'ın Çine Kazası'nın Demircidere Köyü'nden Gül Hanım'dı. Gerçi, Yalovalılar da bu konuda hayli iddialılar… Atatürk'ün 1932'de Yalova'yı ziyaretleri sırasında Gacık Köyü'nde öğretmenlik yapan Meliha (Manço) Hanım'ı muhtar atadığını söylüyorlar. Ama dikkat ederseniz burada bir atama söz konusu; seçim değil!.. Seçim, 422 sayılı Köy Kanunu'un 20. ve 30. maddeleri değiştirilerek yapılmıştır. Bu gelişmeler ışığında Türkiye genelinde ilk kez Demircidere Köyü'nde yasa uyarınca seçimle Gül Hanım ilk kadın muhtar olmuştur. İbrahim Kızı Gül Hanım'la ilgili bilgilerimiz aslında son derece sınırlı!.. Şimdiye kadar hakkında sadece Aydınlı Gazeteci Ercüment Köybaşı'nın Aydın Halk Evi Dergisi'nde, 1933'te Gül Hanım'la ilgili çıkmış bir yazıya dayanarak yaptığı araştırma ile Adnan Menderes Üniversitesi'nden Günver Güneş'in 'Eski Avrasya Dergisi'nde yayınlanan bir makalesi mevcut… Şu anda Türkiye Muhtarlar Federasyonu Genel merkezinde bile O'nun hakkında iki cümlelik bilgiden başka bir şey yok.



Demokrat İzmir, 11 Mayıs 1966
Türkiye'de kadının yasal temsil mekanizmalarında görünür olma ve kamusal alana kadın kimliğini taşıma mücadelesinde öncü bir rol oynayan Gül Hanım'la birlikte aslında Ödemiş'in Emirli Köyü'nden 'Ümmü Türe'yi de anmadan geçmek olmaz. Konu ile ilgili yapmış olduğumuz araştırmalar sırasında İzmir'de yayınlanan Demokrat İzmir gazetesinde yer alan bir haber oldukça dikkat çekici. Zira Demokrat İzmir gazetesi 11 Mayıs 1966'da yayınladığı bir haberde Türkiye'nin ilk kadın muhtarını '...Türkiye'nin ilk kadın muhtarı Ümmü Türe' başlığı alrında duyurmuştu. Hatta başlığın altında yer alan ifadelere baktığımızda şu ilginç saptamaların da yer aldığını hemen ifade edelim. İfade aynen şöyle: '...1928 yılında erkek rakiplerini ezici bir çoğunlukla geçerek Ödemiş'in Emirli köyü muhtarı olan 89'luk kadın, başarılarından dolayı Atatürk ile İnönü'nün iltifatlarına mahzar olmuştu.'

Hemen belirtmek gerekir ki, bu bilgi biraz tashihe yani düzeltmeye muhtaç. Zira 1928 yılında henüz daha seçim yoktu. Buradaki bilgiyi doğru sağlayabilmek amacıyla şimdi Ödemiş'in Emirli köyünde muhtar olan Sayın Mehmet Tok ile yapmış olduğumuz görüşmede, Ümmü Türe'nin 1932 yılında Bucak müdürü tarafından muhtar atandığını aktardı. Bu bilgiyi ise muhtarlık binasında bulunan karar defterinden okuyarak bize verdi. Zira Ümmü Türe'nin 1932 yılından itibaren karar defterinde imzaları bulunuyordu. Bununla birlikte nasıl Gül Hanım Türkiye'nin ilk kadın muhtarı olmuşsa, Ödemiş'in Emirli köyündeki Ümmü Türe de İzmir'in ilk kadın muhtarı olmuştu. Bu her iki öncü kadın muhtarlık yaptıkları süre boyunca kendi köylerinin sosyal ve ekonomik gelişmelerine önemli katkılar koymuşlar ve Türk kadınının kamusal alanda görünür olma mücadelesinde devasa bir rol oynamışlardı. İşte sizlere yaşadığımız kent İzmir ve bölgemizin Cumhuriyet tarihinin gelişmeleri içerisinde önemli ayrıcalıklarından bir tanesi daha...