Karaburun Yarımadası’nda bulunan ve yarımadanın tek doğal sulak alanı olma özelliğini taşıyan İris Gölü’nün, 1970’li yılların sonlarında açılan kanallarla suyunun boşaltılmasının amaçlandığı ve bu süreçte göl alanının kadastral parselasyon yapılarak özel mülkiyete konu edildiği biliniyor. Gölün kurutulmasına yönelik benzer girişimlerin farklı dönemlerde gündeme geldiği kaydediliyor.
2019 yılında İris Gölü’nün ekolojik yapısını olumsuz etkilediği belirtilen göl kurutma girişimi, basında geniş yer buldu. Bunun üzerine T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonu, 20 Aralık 2019 tarihinde toplanarak İris Gölü’ne ilişkin çeşitli kararlar aldı.
Süreç kapsamında 2020 yılında İzmir Valiliği Mahalli Çevre Kurulu tarafından, konunun uzmanlarından oluşan bir komisyon oluşturularak gölle ilgili inceleme ve değerlendirme çalışmalarının başlatıldığı bildirildi.
2 Şubat Dünya Sulak Alanlar Günü dolayısıyla Karaburun Sivil İnisiyatif ve Karaburu Yerel Fok Komitesi’nden yapılan ortak açıklamada şu ifadeler yer aldı:
“..2019’dan 2026 yılına kadar geçen süre içinde İris Gölü’nde gözlem, kayıt ve belgeleme çalışmalarını sürdürüyoruz. İlgili kurumlarla yürüttüğümüz iletişimler ve Sulak Alan Envanterine de işlenen İris Gölü için hazırlamış olduğumuz teknik raporun tescil çalışmalarına ışık tutacağına olan inancıyla konunun Mahalli Sulak Alan Komisyonu gündemine alınmasını ve İris için Sulak Alan Tescil kararının bir an önce verilmesini bekliyoruz.
Kadim Zamanlardan Beri Göl Olan İris, Karar Bekliyor !...
1.Derece Sit alanı içerisinde kalan İzmir İli, Karaburun ilçesi, Küçükbahçe Mahallesi 563,564,565 ve 566 numaralı parseller üzerinde bulunan İris Gölü’ü kurutma amaçlı kanal açılmasıyla ilgili olarak 2019 yılında soruşturma başlatılmıştı. Karaburun Asliye Ceza Mahkemesi 2023/265 Esas No’lu Dosya’da konu ile ilgili devam eden hukuki süreçte 09.10.2025 tarihinde İris Gölü’nde yapılan bilirkişi keşif incelemesi sonrası mahkemeye sunulan 24.11.2025 tarihli Bilirkişi İncelemesi Raporu’nda;
“..İRİS GÖLÜ nün KADİM ZAMANLARDA OLUŞMUŞ bir göl olduğu,
GÖLÜ KURUTMA amaçlı yapılan çalışmanın İzmir I. Numaralı Kültür ve Tabiat Varlıkları Koruma Kurulunun 07.05.1992 tarih ve 3683 sayılı kararı doğrultusunda 1. Derece Doğal Sit Alanı içinde kaldığı, gölü kısmen kuruduğu, bu sebeple göl ve etrafında oluşan doğal habitatın DOĞAL FORMUNA ZARAR VERİLDİĞİ, OLUŞAN ZARARIN GİDERİLMESİNİN UZUN YILLAR SÜRECEĞİ,
2019 yılında açılan kanalın kapatılmasının faydalı ancak yetersiz olduğu, ani aşırı debili yağışlarla gölün suyunun tekrar boşalma itimali olduğu ve acilen rehabilitasyon çalışmasının yapılmasının önem taşıdığı ..” belirtilmiştir.
Ülkemizde pek çok tatlı su gölünün kuruduğu bu dönemde, İris vb. küçük göllerin varlığını sürdürmesi hem bölgemiz hem de yaban hayatı açısından büyük önem taşımaktadır. İris Gölü ve çevresi önemli kuş türlerinin üreme, konaklama ve barınma alanıdır.
Karareis Barajından deşarj edilen suyun İris Gölü’ne kurak dönemlerde aralıklı olarak can suyu olarak verilmesinin gölün yaşatılması için en uygun çözüm olacağı düşüncesiyle önerilerimiz ilgili kurumlarla paylaşılmıştır.
İris İçin Acil Sulak Alan Tescil Kararı!...
Önümüzdeki süreçte İris Gölü’nün yeniden canlanması kurumlar arasındaki iletişim, kararlılık ve uygulama ile önem kazanacaktır. İris için Sulak Alan tescil kararı, İris’e insan eliyle geçmişte yapılmış olan suçların bir daha yaşanmaması adına önemli işlev görecektir. İnsan yaşamı, doğal hayatın korunması ile güçlenir. Doğal alanların korunması sağlıklı ve dengeli bir yaşam adına işlev taşır..”
NE OLMUŞTU?
Yarımada’nın tek doğal sulak alanı olan İris Gölü’nün 70’li yılların sonunda suyunun kanallar açılarak kurutulmaya çalışıldığı, kadastral parselasyon yapılarak özel mülkiyete geçirildiği ve ancak zaman içinde gölün kendini yeniden toparladığı bilinmektedir. İris Gölü’nü kurutmak amaçlı açılan kanallar 1999 yılı topografik haritalarında görülmektedir. Bu bilgiler Göl suyunun birkaç kez bu amaçla boşaltıldığını göstermektedir. Benzer bir girişim 2019 yılında tekrarlanmış, gölün ekolojik karakterini olumsuz yönde etkileyen göl kurutma işlemi, parsel sahipleri tarafından “organik gübre çıkarma amaçlı” denilerek asıl kurutma işlemi gizlenmeye çalışılmıştır. Konu ile ilgili açılan kamu davası devam etmektedir.
2019 yılında, yerel platformlar ortaklığında hazırlanan İris Gölü ile ilgili yapılmış bilimsel çalışma ve gözlemlerin derlendiği bir rapor ilgili kurumlarla paylaşılmıştır. İris’teki bu gelişmeler basında geniş bir şekilde yer almış ve T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Tabiat Varlıklarını Koruma (TVK) Bölge Komisyonu 20.12.2019 tarihinde toplanarak İris Gölü ile ilgili bir dizi karar almıştır. Kanalların ivedilikle kapatılmasını kararlaştıran komisyon, Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 9. ve 65. Maddeleri kapsamında yetkili Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulmasına, Karaburun Kaymakamlığı ve Karaburun Belediye Başkanlığı’nca alanın eski haline getirilmesine oy birliğiyle karar vermiştir. 12.02.2020’de ise İris Gölü’nü kurutmak için açılan kanalın ağzı Karaburun Belediyesi tarafından kapatılmıştır. 10.03.2020 tarihli ve 320/2020/01 sayılı İzmir Valiliği Mahalli Çevre Kurulu toplantısında ise İris Gölü ile ilgili konunun uzmanlarından oluşan bir komisyon oluşturulması kararı alınmıştır.
24.11.2020 tarihinde DSİ 2. Bölge Müdürlüğü organizesinde içinde İris Komisyonu üyesi kurumlarla birlikte İris Gölü’nü Kıyı Kenar Çizgisi tespiti çalışmaları için alanın tabii ve suni göller tanımına giren alanlardan olup olmadığına yönelik saha ziyareti yapılmıştır.
İris Gölü saha çalışmasında;
1) İris Gölü’nün doğal ve tabii göl olduğu,
2) DSİ 2.Bölge Müdürlüğü tarafından kıyı çizgisi ve haritalama tespit çalışmalarının yapılması gerektiği,
3) Göl’ün mahalli sulak alan vasfının tespiti için Tarım ve Orman 4. Bölge Müdürlüğü’ne görüş sorulması, hususları karara bağlanarak tutanak tutulmuştur.
2021 yılında ise DSİ tarafından kıyı kenar çizgisi ve su stok tesbit işlemlerinin tamamlandığını biliyoruz.
2019’dan bugüne süreci takip ederek, bölgede gözlem ve belgeleme çalışmalarını yürüterek İris’i gündemde tutan Karaburun Sivil İnisiyatif ve Karaburun Yerel Fok Komitesi, Türkiye Sulak Alan Envanterine de işlenen İris Gölü için hazırlamış olduğu Teknik Raporu 10.03.2025 tarihinde T.C Tarım ve Orman Bakanlığı T.C. Doğa Koruma ve Milli Parklar İzmir İl Müdürlüğü’ne göndermiştir. Raporun, tescil çalışmalarına ışık tutacağına olan inancıyla konunun Mahalli Sulak Alan Komisyonu gündemine alınmasını ve İris Gölü için sulak alan tescil sürecinin başlatılarak, plânlama, projelendirme, uygulama, bakım, kontrol, denetim vb. çalışmaların hızlandırılmasını istemiştir.
2019’dan 2026 yılına kadar alanda yapılan gözlem çalışmalarında kapatılan kanallarda su sızmasının olduğu saptanmış durumdadır. Ayrıca, İris’te kaçak su kullanımı ve yoğun otlatma baskısı devam etmektedir.
