2013 yılı hem Cumhuriyetimizin hem de Cumhuriyeti kuran örgüt olan CHP'nin 90. kuruluş yıl dönümü…
Ulusal Kurtuluş Savaşı'nın en etkin toplumsal örgütlenmesi olan Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti'nin Sivas Kongresi'nde birleşerek Anadolu ve Rumeli Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti haline dönüşmesinden ve Ulusal Savaş'ın zaferle taçlanmasından sonra Mustafa Kemal Atatürk, devrimleri halka anlatacak bir siyasal örgüte gereksinim duyuyordu. Bu amaçla 1923 yılı başlarından itibaren hummalı bir faaliyet başlatıldı. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti Halk Fırkası (Parti)'na dönüştürülecekti.
Halk Fırkası'nın kuruluş tarihi genellikle 9 Eylül 1923 olarak bilinir. Hiç kuşkusuz bu tarihin yani 9 Eylül'ün örgütün kuruluş tarihi olarak saptanması; Parti ile Milli Mücadele arasındaki organik bağı kuvvetlendirmek amacına yöneliktir. Zira Parti, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti'nin örgütsel tabanından meşruiyet almıştı. Nitekim Partinin, 15-20 Ekim 1927'de toplanan I. Kurultayı da bizzat Atatürk'ün isteğiyle II. Kurultay olarak adlandırılmış ve Partinin I. Kurultay'ı Ulusal Savaş'ta Müdafaa-yı Hukuk örgütlerinin birleştirildiği 4-11 Eylül 1919'da toplanan Sivas Kongresi olarak tespit edilmişti. Parti ile Milli Mücadele arasındaki sıkı tarihsel bağlar, Partinin kuruluşunun İzmir'in işgalden kurtarıldığı ve savaşın sonlandığı 9 Eylül tarihiyle daha da güçlendirilmek istenmiştir. Zira İzmir, Ulusal Kurtuluş Savaşı'nın hem işgaliyle hem de kurtuluşuyla sembol kentiydi. İzmir, yeni kurulan Türk Devleti'nin çağdaş ve ilerici yüzüydü. O sebeple Mustafa Kemal, savaştan sonra Türkiye'yi dönüştürecek bütün mesajlarını İzmir'den veriyordu. Bu nedenle, İzmir'in işgalden kurtuluş gününü o dönemki adıyla istirdat yani kurtuluş gününü devrimleri halka anlatacak siyasal bir örgütün yani halk Fırkası'nın da kuruluş günü olarak tespit edilerek bu durum taçlandırılmak istenmişti.
Bununla birlikte burada sizlerle ilk kez paylaşacağım belgelerle CHP'nin gerçek kuruluş tarihini o dönemin belgelerinin bize gösterdiği yol haritası ile birlikte tespit etmeye çalışacağım. CHP'nin kendi web sitesinde Halk Fırkası Nizamnamesi'nin kabul edildiği tarih olan 9 Eylül'ü partinin kuruluş tarihi olarak verilmiştir. Oysa nizamname yani tüzük -ki ilk tüzük 104 maddeden oluşmaktaydı - 11 Eylül günü kabul edilmişti. Nitekim o dönemin güçlü yayın organlarından Yenigün Gazetesi 12 Eylül 1923 günü okuyucularına bu gelişmeyi şu puntolarla duyurmuştu. 'Fırka Nizamnamesi dünkü içtimada (11 Eylül) katiyet kesp etmiş ve tamamen bütün azalar tarafından imza olunmuştur.' (Yenigün, 12 Eylül 1923) Öyle ki bu 11 Eylül tarihli toplantıda Gazi Mustafa Kemal, Parti Genel Başkanlığına seçilmişti. Yine dönemin Yenigün Gazetesi bu gelişmeyi Halk Fırkası'nda 'İlk Heyet-i İdare' başlığıyla şu şekilde duyurmayı benimsemişti. '… Halk Fırkası Heyet-i Umumiyesi dün öğleden sonra saat üçte… Umumi riyasete (Genel Başkanlık) hararetli alkışlar arasında Türkiye Büyük Millet Meclisi Reisi Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri ittifakla intihab (seçilmiş) olunmuşlardır.

… Katib-i Umumiliğe Kütahya mebusu Recep (Genel Sekreter, Recep Peker), azalıklara Erzurum Mebusu Sabit (Sağıroğlu, İzmir Mebusu Celal (Bayar), Tekfur Dağı Mebusu Cemil (Uybadin), İstanbul Mebusu Doktor Refik (Saydam), İzmit Mebusu Saffet (Arıkan), Erzurum Mebusu Münir Hüsrev (Göle), Konya Mebusu Kazım Hüsnü, Diyarbakır Mebusu Zülfü Beyler intihap edilmişlerdir. Dünkü (11 Eylül) içtimada aynı zamanda Halk Fırkası Nizamnamesi suret-i katiyede (kesin olarak) kabul edilmiş ve bütün aza Nizamnameyi tamamen imza eylemiş'dir. (Yenigün, 12 Eylül 1923)



Yine dönemin neredeyse resmi yayın organı olan Hakimiyet-i Milliye Gazetesi de 12 Eylül 1923 tarihinde bu önemli gelişmeyi okuyucularına sürmanşetten şöyle duyurmuştu: 'Halk Fırkası dünden itibaren resmen teşekkül etmiştir. Fırka dünkü içtimasında ikinci sayfa-mızda aynen bir suret-i münderiç Nizamnamesini suret-i katiyyede kabul etmiştir.' (Hakimiyet-i Milliye, 12 Eylül 1923)



Dönemin Türk Sesi adlı yayın organı, 13 Eylül 1923 Perşembe günkü yayınında bu gelişme ile ilgili olarak Halk Fırkası'nın 11 Eylül'de kesin olarak teşekkül ettiğini okuyucularına duyuruyordu. (Bkz. Türk Sesi, 13 Eylül 1339 (1923) Perşembe)



Bütün bu belgelerin bize gösterdiği şudur. Eğer gerçekten Parti Nizamnamesinin yani tüzüğünün Müdafaa-yı Hukuk grubu tarafından kabul edildiği tarih, kuruluş tarihi olarak baz alınacak olursa bu tarih o zaman 11 Eylül 1923'tür.
Eğer Cumhuriyet Halk Fırkası'nın İç İşleri Bakanlığına verilen kuruluş dilekçesindeki tarihe bakacak olursak, o zaman bu tarih 23 Ekim 1923'tür. Nitekim Cumhuriyet Arşivi'nde bu konuyla ilgili belgeye baktığımız zaman 23 Ekim 1923 tarihinde İç İşleri Bakanlığına verilen ve Recep Peker, Sabit Sağıroğlu, Refik Saydam, Celal Bayar, Münir Hüsrev Göle, Cemil Uybadın, Saffet Arıkan, Zülfü Tigrel ve Halil Kazım Hüsnü'nün imzalarının bulunduğu kuruluş dilekçesinin tarihinin 23 Ekim 1923 olduğunu görürüz.
Konu ile ilgili son tez ise Müdaa-yı Hukuk grubunun Halk Fırkası'na dönüşüm tarihidir. Eğer partinin kuruluşunda Müdafaa-yı Hukuk grubunun Halk Fırkası'na dönüşümü baz alınacak olursa bu tarih, biraz daha eskidir. Nitekim dönemin belgeleri; Müdafaa-yı Hukuk grubunun Fırka haline dönüşümü ile ilgili 9 Eylül tarihinden çok erken tarihlere gönderme yapmaktadır. Örneğin; İleri gazetesi 2 Temmuz 1923'te Müdafaa-yı Hukuk yerine 'Halk Fırkası' başlığı ile duyurduğu haberinde Müdafaa-yı Hukuk'un 'Halk Fırkası'na İnkılabı'ndan bahsediyordu. Çok ilginç bir şekilde aynı gazetede 5 Ağustos 1923'te çıkan bir başka haberde 'Halk Fırkası'nın İlk İçtiması' başlığı altında 'Halk Fırkası'na Mensup Yeni Meclis Azası Ağustos'un 7. Salı Günü Fırka İçtimasına Davet Edilmiştir.' denilerek Müdafaa-yı Hukuk'tan Halk Fırkası'na dönüşümün 7-8 Ağustos 1923 tarihinde gerçekleştiğini okuyucularıyla paylaşmıştır. (İleri gazetesi, 5 Agustos 1923)



Aynı yayın organının Ankara'daki özel muhabirinden aldığı 8 Ağustos tarihli haberinde '-Halk Fırkası Azaları, Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerinin Taht-ı Riyasetinde (başkanlığında) Meclis Salonunda İçtima Etmiştir.' (İleri gazetesi, 8 Ağustos 1339, 1923) deniliyordu.
Bu arada ilginç bir biçimde 15 Temmuz 1923 tarihinde İstanbul'da yayınlanan Tevhid-i Efkar gazetesinde Halk Fırkası'nın ilk tüzüğünün hazırlandığı duyuruluyordu. 'Halk Fırkası'nın Nizamnamesi Ağaoğlu Ahmet Bey Tarafından Hazırlandı' başlığı ile duyurulan haber gerçekten önemliydi. 104 maddelik ve halk Fırkası'nın ilk tüzüğü olan Nizamnameyi hazırlama ve yazma görevi Gazi Mustafa Kemal tarafından Ahmet Ağaoğlu'na verilmişti. Azerbaycan doğumlu ve Türk düşünce dünyasına özellikle II. Meşrutiyet'ten sonra önemli katkıları olmuş, mecliste hem Kars Mebusluğu hem de Matbuat ve İstihbarat Genel Müdür-lüğü görevlerini üstlenmiş olan ve 1930'larda Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın da kurulmasında önemli roller oynayan bu düşünce adamının kaleme aldığı 104 maddelik tüzük, bazı değişikliklerle uzun tartışmalardan sonra 11 Eylül 1923 tarihinde kabul edilmiştir. İşte dönemin Tevhid-i Efkar gazetesi bu gelişmeyi '…Müdafaa-yı Hukuk Erkanı Mühimmesi, Halk Fırkası Nizamnamesini İhzar Eylemişlerdir.' Bayram ertesi Müdafaa-yı Hukuk grubu heyet-i umumiyesi akd-i içtima ederek bu Nizamnameyi müzakere edecektir. Halk Fırkası nizamnameyi esasatı, Matbuat ve İstihbarat Müdür-ü Umumiyesi (Basın yayın Genel Müdürü) Ağaoğlu Ahmet tarafından kaleme alınmıştır. (Tevhid-i Efkar, 15 Temmuz 1923)



Yine dönemin Tanin gazetesi 9 Ağustos 1923 tarihli nüshasında '… Halk Fırkası'nın dünkü içtima-i umumiyesinde Fırka nizamnamesi azaya tevzi' edilmiş ve cumartesi günü meclisin suret-i küşad-ı hakkında müzakerat cereyan eylemiştir. Gazi Mustafa kemal paşa Hazretleri Harekat-ı Milliyenin bidayetinden itibaren Müdafaa-yı Hukuk Cemiyeti'nin ve Fırka hayatının safahatını izah ile Müdafaa-yı Hukuk'un Halk Fırkası haline inkılab eylediğini beyan bulunmuşlardır.' Cümleleriyle bu önemli gelişmeyi okuyucularıyla paylaşmıştı. (Tanin, 9 Ağustos 1923)
Öyle anlaşılıyor ki bu 8 Ağustos 1923 tarihli toplantıya 113 aza katılmış ve Müdafaa-yı Hukuk grubunun Halk Fırkası'na dönüşümünü gerçekleştirmişti. Türk Sesi gazetesi 8 ağustos tarihli bu önemli toplantıyı 'Halk Fırkası'nın dün akdi ettiği içtimada 113 aza hazır bulunmuştur. Fırka azası kendilerine tevzi olunan program üzerinde geç vakite kadar müzakerata devam etmişler ve Fırkanın teşkiline esas olacak mevaddı takrir eylemişlerdir. Müzakerat gayet hararetli olmuştur…' (Türk Sesi 9 Ağustos 1923) sözleriyle duyurmuştu.
Yine Tevhid-i Efkar'da 8 Ağustos 1923'te yayınlanan 'Halk Fırkası İlk İçtimayı Akd etti' başlığı ile verilen haber bu konuyla ilgili sizlerle paylaşacağım son belge olsun.
Haber aynen şöyle: '…Bugün Ankara'da bulunan 123 Mebustan 113 zat Mustafa Kemal Paşa'nın riyasetinde saat üçte Büyük Millet Meclisi binasında ilk Fırka içtimasını akd ettiler. Mustafa Kemal paşa, Mücadele-yi Milliye'nin ibtidasından (başlangıcı) itibaren vekayiin bir hülasasını yaptı. 28 Haziran- 13 Temmuz 1335 (1919) tarihinde akd edilen (Balıkesir) ve 23 Temmuz- 17 Ağustos 1335'te toplanan (Erzurum) Kongreleri muker-raratının 4-12 Eylül 1335 tarihinde içtima eyleyen (Sivas) Kongresi'nde tanzim ve tevhid olunduğunu o teşkilat ile bugünkü neticeye varıldığını söyledi. Bilahare Halk Fırkası'nın Nizamnamesi mebuslara tevzi' edildi… (Tevhid-i Efkar, 8 Ağustos 1923)
Sonuç olarak, bütün bu belgelerin bize gösterdiği şudur: Müdafaa-yı Hukuk grubunun Halk Fırkası'na dönüşümü 8 Ağustos 1923'tür. Halk Fırkası'nın Nizamnamesinin kabul edildiği tarih 11 Eylül 1923'tür. Partinin Dahiliye vekaletine resmi kuruluş dilekçesinin verildiği tarih ise 23 Ekim 1923'tür. Partinin başına Cumhuriyet ibaresinin eklendiği tarih ise 10 Kasım 1924'tür. (Bkz. Cumhuriyet Arşivi, Dosya No:26, Fon Kod No: 490…1, Yer/No:1.1.1)
Sevgili Ege'de Sonsöz okurları, işte 90 yıllık Cumhuriyet çınarının kuruluş öyküsünün ayrıntıları. Yaşadığımız kent İzmir'in ekonomik, sosyal, siyasal ve kültürel olarak Cumhuriyetin öncü kenti olduğuna dair en önemli ipuçları… Cumhuriyetin en önemli siyasal örgütünün kuruluş sürecinde de İzmir ayrıcalığı… Nice 90 yıllara…