Bir ülkeyi gerçekten tanımak için onun tarihini bilmek gerekir; ama bu tek başına yeterli değildir. Tarih bize devletlerin nasıl kurulduğunu anlatır. Antropoloji ise insanların nasıl yaşadığını… Bir toplumun gerçek karakteri çoğu zaman anayasalarda değil, sofralarda; resmî ideolojilerde değil, aile içinde kurulan ilişkilerde; büyük siyasal olaylarda değil, gündelik hayatın küçük ritüellerinde saklıdır. Bir anne çocuğunu nasıl uğurlar? Bir komşu kapıyı çaldığında ev sahibi nasıl karşılık verir? Bir genç hayallerini kiminle paylaşır? Bir ölüm haberi geldiğinde insanlar nasıl bir araya gelir? İşte bütün bu sorular, bir toplumun ruhunu anlamanın en güvenilir yollarıdır.
Senegal de tam olarak böyle bir ülkedir. Dışarıdan bakıldığında Afrika’nın batı ucunda yer alan, nüfusunun büyük çoğunluğu Müslüman olan, Fransızca konuşan sıradan bir ülke gibi görünebilir. Oysa biraz yakından bakıldığında son derece derin bir kültürel doku ortaya çıkar. Bu doku, yüzyıllar boyunca farklı halkların, İslam’ın, yerel geleneklerin, sömürge deneyiminin ve modern dünyanın etkilerinin birbirine karışmasıyla oluşmuştur. Io Capitano’nun iki genç kahramanı da işte bu kültürel dünyanın çocuklarıdır.
Senegal toplumunu anlamak isteyen herkesin önce öğrenmesi gereken kavramlardan biri terangadır. Bu sözcük, Senegal nüfusunun önemli bir bölümünün konuştuğu ve ülkenin en yaygın yerel dili olan Wolof dilinden gelir. Çoğu zaman Türkçeye “misafirperverlik” olarak çevrilse de teranga bundan çok daha derin bir anlam taşır. Teranga, başkasına yer açmayı, sahip olduklarını paylaşmayı, birlikte yaşamayı, aynı sofrayı bölüşmeyi, ihtiyaç sahibini yalnız bırakmamayı ve insan ilişkilerini maddi çıkarlardan üstün tutmayı ifade eden köklü bir yaşam felsefesidir. Bu anlayışta misafir, yalnızca kapıyı çalan bir ziyaretçi değildir; ev sahibinin cömertliğini, paylaşma kültürünü ve insani sorumluluğunu ortaya koyması için bir fırsat olarak görülür. Bu nedenle bir Senegalli için misafiri karşılamak, ona su, çay ya da yemek ikram etmek, elindeki imkânlar sınırlı olsa bile onu rahat ettirmeye çalışmak ve kendisini evin bir parçası gibi hissettirmek yalnızca görgü kurallarının gereği değildir. Bunlar, toplumun doğru ve erdemli davranış olarak benimsediği ahlaki yükümlülüklerdir. Teranga’nın özü de tam olarak burada yatar: İnsan, sahip olduklarının büyüklüğüyle değil, onları başkalarıyla paylaşma isteğiyle değer kazanır.
Bugün Dakar sokaklarında dolaşan biri bunu kolaylıkla hissedebilir. İnsanlar birbirlerine yalnızca selam vermez; hâl hatır sorar, sohbet eder, zaman ayırır. Hızlımodern şehirlerin hızına rağmen ilişkiler hâlâ canlıdır. Evler yalnızca çekirdek ailelerin yaşadığı kapalı mekânlar değildir. Komşular, akrabalar, kuzenler ve aile dostları gündelik hayatın doğal parçalarıdır. Bu nedenle Io Capitano’nun ilk sahnelerinde gördüğümüz mahalle yaşamı, çocukların sokakta özgürce dolaşması ya da aile bireylerinin sürekli birbirleriyle temas hâlinde olması, yönetmenin kurduğu romantik bir dekor değildir. Bu, Senegal toplumunun günlük hayatına oldukça yakın bir tablodur.
Aile, Senegal kültürünün merkezindeki en önemli kurumdur. Ancak burada aile, Batı toplumlarında giderek yaygınlaşan bireysel yaşam modelinden farklı bir anlam taşır. Gençler yalnızca anne ve babalarıyla değil, büyükannelerle, büyükbabalarla, amcalarla, halalarla, kuzenlerle ve çoğu zaman mahalleyle birlikte büyürler. Çocuğun sorumluluğu yalnızca anne babaya ait değildir. Toplumun tamamı, çocuk yetiştirmenin görünmez ortaklarından biridir. Bu nedenle Seydou ile Moussa’nın yolculuğu yalnızca iki gencin kararı değildir. Onlar farkında olmadan arkalarında büyük bir toplumsal ağı da bırakmaktadırlar.
Senegal’de din de gündelik hayatın doğal akışından ayrı düşünülemez. Nüfusun büyük çoğunluğu Müslümandır; ancak burada yaşanan İslam, birçok Arap ülkesindekinden farklı tarihsel özellikler taşır. Bunun en önemli nedeni tasavvuf geleneğinin güçlü etkisidir. Senegal’de din yalnızca ibadetlerden oluşmaz; aynı zamanda ahlaki dayanışmayı, toplumsal yardımlaşmayı ve insan ilişkilerini düzenleyen bir kültürel çerçeve oluşturur.
Özellikle Mouridiyye ve Ticaniyye tarikatları, Senegal toplumunun sosyal dokusunda son derece önemli bir yere sahiptir. Bu yapılar yalnızca dinî kurumlar değildir. Aynı zamanda eğitim, ticaret, dayanışma ve toplumsal örgütlenme ağlarıdır. Birçok Senegalli için tarikat şeyhi yalnızca dinî lider değil, aynı zamanda ahlaki rehberdir. Bu durum dışarıdan bakıldığında şaşırtıcı görünebilir; ancak Batı Afrika’nın uzun tarihine bakıldığında bunun son derece doğal olduğu anlaşılır. Çünkü İslam, bu coğrafyada devlet zoruyla değil, tasavvufun yumuşak diliyle yayılmıştır.
Bu nedenle Senegal’de din ile gündelik hayat arasında keskin sınırlar yoktur. Çalışmak ibadet sayılabilir. Ticaret ahlaki bir sorumluluk olarak görülebilir. Komşuya yardım etmek yalnızca toplumsal nezaket değil, dinî bir görev olarak da algılanabilir. Film boyunca karakterlerin birbirlerine karşı gösterdikleri saygı ve ölçülülük, büyük ölçüde bu kültürel zeminin ürünüdür.
Senegal’in kültürel dünyasında griot geleneği de ayrı bir önem taşır. Griotlar çoğu zaman müzisyen olarak tanıtılır; oysa onlar bundan çok daha fazlasıdır. Batı Afrika toplumlarında griot, yaşayan hafızadır. Soy ağaçlarını bilir, tarih anlatır, düğünlerde ve cenazelerde bulunur, müzik yapar, hikâyeler aktarır ve toplumun kolektif belleğini kuşaktan kuşağa taşır. Yazılı tarihin sınırlı olduğu dönemlerde griotlar, adeta yürüyen kütüphaneler gibi çalışmışlardır. Bugün Senegal müziğinin dünya çapındaki başarısının arkasında da büyük ölçüde bu sözlü kültür geleneği vardır.
Müzik, Senegal’de yalnızca eğlence değildir. Kimliğin bir parçasıdır. Davullar, ritimler ve şarkılar yalnızca kutlamalarda değil, gündelik hayatın her alanında yer alır. Bu nedenle Io Capitano’nun ilk bölümlerindeki müzik kullanımı son derece anlamlıdır. Film, Avrupa yolculuğu başlamadan önce Senegal’i yalnızca görüntülerle değil, sesleriyle de anlatır. Seydou’nun rap yapma hayali, aslında modern Senegal gençliğinin dünyaya açılma arzusunun sembollerinden biridir. Geleneksel ritimler ile küresel hip-hop kültürü aynı şehirde yan yana yaşayabilmektedir.
Peki bütün bu güçlü aile bağlarına, kültürel zenginliğe ve toplumsal dayanışmaya rağmen neden binlerce genç Avrupa’ya gitmek istiyor?Bu sorunun cevabı yalnızca ekonomide aranamaz.Elbette işsizlik önemli bir etkendir. Özellikle genç nüfus arasında düzenli gelir sağlayabilecek iş olanaklarının sınırlı olması birçok insanı göçe yöneltmektedir. Ancak ekonomik nedenler tek başına açıklayıcı değildir. Çünkü göç çoğu zaman kültürel bir hayalle birlikte oluşur.
Bugün Dakar’da büyüyen birçok genç, Avrupa’yı yalnızca haritada gördüğü bir kıta olarak tanımıyor. Sosyal medya, televizyon, müzik videoları ve daha önce Avrupa’ya gitmiş akrabalar sayesinde Avrupa sürekli gözlerinin önünde duruyor. Paris, Milano ya da Barselona yalnızca şehir değildir; başarı, görünürlük, para ve saygınlık sembolleridir. Böylece gerçek Avrupa ile zihinde kurulan Avrupa arasında büyük bir mesafe oluşur.
İşte Io Capitano tam da bu hayali anlatır. Seydou ile Moussa’nın yola çıkma kararını veren şey yalnızca yoksulluk değildir. Onlar müzisyen olmak, ailelerine daha iyi bir hayat sunmak, kendilerini kanıtlamak ve “başarmak” istemektedirler. Avrupa onlar için coğrafi bir hedef olmaktan çok, hayatın değişebileceğine dair güçlü bir inançtır.
Ne var ki film ilerledikçe bu hayalin nasıl parçalandığını görmeye başlarız. Çöl, insan kaçakçıları, Libya’daki işkenceler ve Akdeniz, Avrupa’ya giden yolun yalnızca fiziksel engelleri değildir. Bunlar aynı zamanda hayal ile gerçek arasındaki mesafenin sembolleridir. Seydou’nun yolculuğu ilerledikçe çocukluğu geride kalır; umut yerini ağır bir olgunlaşmaya bırakır.
Filmin başarısıburada ortaya çıkar. Film, Senegal’i yoksul insanların yaşadığı uzak bir Afrika ülkesi olarak göstermez. Aksine, güçlü kültürü, aile bağları, müziği, inancı ve insan sıcaklığıyla yaşayan bir toplum gösterir. Böylece seyirci çok önemli bir soruyla baş başa kalır. Böylesine güçlü bir kültürel dünyaya sahip gençler neden bütün bunları geride bırakacak kadar büyük bir risk alıyor?
Bu sorunun cevabı artık yalnızca Senegal’de değildir. Cevap, Afrika ile Avrupa arasında yüzyıllardır süren eşitsiz ilişkinin içinde saklıdır. Bir sonraki bölümde Io Capitano’yu artık yalnızca bir göç filmi olarak değil, modern dünyanın en büyük vicdan sınavlarından biri olarak okuyacağız. Çölün, denizin, kaptanlığın, yolculuğun ve Avrupa hayalinin taşıdığı sembolik anlamları çözmeye çalışacak; filmin neden yalnızca iki gencin hikâyesi değil, çağımızın en büyük insanlık anlatılarından biri olduğunu birlikte göreceğiz.
