EGEDESONSÖZ-İzmir’in Çeşme ve Karaburun kıyıları ile Gerence ve Ildır körfezlerinde 2025 yılında yaşanan toplu orkinos ölümleri, yeniden gündeme gelen vakalarla birlikte Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne taşındı. DEM Parti İzmir Milletvekili İbrahim Akın, Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı’nın yanıtlaması istemiyle verdiği yazılı soru önergesinde, ölümlerin nedenlerinden deniz patlıcanı avcılığına, orkinos yetiştiriciliğinden deniz ekosistemindeki değişimlere kadar çok sayıda başlıkta bilgi istedi.
Akın, 2025 Temmuz-Eylül döneminde bölgede hem deniz kafeslerinde besiye alınan hem de serbest yaşayan orkinoslarda toplu ölümler meydana geldiğini belirterek, 2026 yazında da benzer vakaların bildirildiğine dikkat çekti. Önergede, 2026 yılında yayımlanan hakemli bir bilimsel çalışmada 30 orkinos üzerinde yapılan incelemelerde kapsüllü Lactococcus garvieae bakterisinin birincil etken olarak belirlendiği ve toplam kaybın 1.500-2.000 birey, yaklaşık 300 ton olarak tahmin edildiği aktarıldı.
Akın, Bakanlığa ölü orkinoslardan alınan numunelerin sayısını, gönderildiği laboratuvarları ve uygulanan bakteriyolojik, virolojik, histopatolojik ve toksikolojik analizlerin sonuçlarını sordu. Bakanlık verilerinin söz konusu bilimsel çalışmayla uyumlu olup olmadığının da açıklanmasını istedi.
Önergede ayrıca Lactococcus garvieae kaynaklı lactococcosis hastalığının ihbarı mecburi su ürünleri hastalıkları kapsamında olup olmadığı ve hastalığın bu kapsama alınmasına yönelik herhangi bir mevzuat çalışması yürütülüp yürütülmediği soruldu.
Akın, toplu ölümlerde kaybedilen orkinosların ne kadarının kafeslerdeki yetiştiricilik stoklarından, ne kadarının doğal popülasyondan kaynaklandığının da açıklanmasını istedi. Ölü balıkların toplanması ve bertaraf edilmesine ilişkin süreç ile hastalıklı veya ölmek üzere olan balıkların açık denize bırakıldığı yönündeki iddiaların incelenip incelenmediği de Bakanlığın yanıtlaması istenen sorular arasında yer aldı.
Akın'ın Bakan Yumaklı'ya sorduğu sorular:
- 2025 ve 2026 yıllarında Çeşme ve Karaburun kıyılarında ölü olarak tespit edilen orkinoslardan kaç adet numune alınmıştır? Bu numuneler hangi laboratuvarlara gönderilmiş, hangi analizler (bakteriyolojik, virolojik, histopatolojik, toksikolojik) uygulanmıştır?
- Söz konusu analizlerin sonuçları nelerdir? Bu sonuçlar bugüne kadar hangi gerekçeyle kamuoyuyla paylaşılmamıştır? Paylaşılması yönünde bir çalışma yürütülmekte midir?
- Bakanlığınıza bağlı laboratuvarların bulguları, kapsüllü Lactococcus garvieae’yi birincil etken olarak gösteren 2026 tarihli hakemli çalışmanın bulgularıyla uyumlu mudur? Uyumsuzluk varsa nedenleri nelerdir?
- Lactococcosis hastalığı ülkemizde ihbarı mecburi su ürünleri hastalıkları kapsamında mıdır? Değilse, kapsama alınmasına yönelik bir mevzuat çalışması bulunmakta mıdır?
- 2025 ve 2026 ölümlerinde kaybedilen bireylerin kaçı kafes içi besi stokundan, kaçı serbest yaşayan popülasyondan kaynaklanmıştır? Ölü bireylerin toplanması ve bertarafı hangi usulle ve hangi kurum sorumluluğunda gerçekleştirilmiştir?
- 2026 yazında bildirilen ölümlerle ilgili olarak Bakanlığınızca yeni bir örnekleme ve inceleme süreci başlatılmış mıdır? Başlatıldıysa hangi aşamadadır?
- Gerence ve Ildır körfezlerinde deniz suyu ve sediment kalitesi (çözünmüş oksijen, organik karbon, besin tuzları, patojen yükü) hangi sıklıkla ve hangi noktalarda izlenmektedir? Son beş yıla ait ölçüm verileri nelerdir?
- 2025 ve 2026 av sezonlarında İzmir Karaburun’dan Aydın Kuşadası’na uzanan sahada deniz patlıcanı (Holothuria spp.) avcılığına hangi tebliğ hükmü uyarınca izin verilmiştir? Bu izin hangi tarihli stok tespit çalışmasına ve hangi bilimsel rapora dayanılarak verilmiştir? Söz konusu rapor kamuoyuyla paylaşılacak mıdır?
- Avcılığın açılmasından önce ve sonra bölgedeki deniz patlıcanı stok yoğunluğu (birey/m²) ölçülmüş müdür? Ölçüldüyse sonuçlar nelerdir? Bölgede stokun ticari düzeyin altına düştüğü yönündeki bildirimler Bakanlığınızca doğrulanmakta mıdır?
- Sahanın ava açılmaması yönünde su ürünleri kooperatifleri, meslek odaları, üniversiteler ve sivil toplum kuruluşlarınca Bakanlığınıza kaç başvuru yapılmıştır? Bu başvurular hangi birim tarafından, hangi gerekçeyle karşılanmıştır?
- Deniz patlıcanının taban organik yükünü ve sedimenti işleyerek ekosisteme sağladığı işlev, av izni verilirken ekosistem temelli bir etki değerlendirmesine tabi tutulmuş mudur? Balık yetiştiriciliği tesislerinin yoğun olduğu körfezlerde bu popülasyonun azalmasının sediment kalitesi ve patojen baskısı üzerindeki etkisini inceleyen bir çalışma yürütülmekte midir?
- Tükenen stokun yeniden kazanılması amacıyla söz konusu sahada süreli bir av yasağı (moratoryum), stok yenileme (restocking) veya yetiştiricilik yoluyla destekleme programı planlanmakta mıdır? Ülkemizde yürütülen deniz hıyarı kuluçkahane ve yavru üretim çalışmalarından bu kapsamda yararlanılması değerlendirilmekte midir?
- Söz konusu körfezlerde faaliyet gösteren orkinos besiciliği tesislerinin sayısı, kapasiteleri ve kafes stoklama yoğunlukları nedir? Son beş yılda bu tesislerde kaç denetim yapılmış, kaç idari yaptırım uygulanmıştır?
- Bu tesislerde antimikrobiyal (antibiyotik) kullanımına ilişkin veriler nelerdir? Veteriner hekim reçete kayıtları, kullanım miktarları ve kalıntı izleme sonuçları düzenli olarak tutulmakta mıdır?
- Hastalıklı veya ölmek üzere olan balıkların açık denize bırakıldığı yönündeki iddialar Bakanlığınızca incelenmiş midir? Bu yönde herhangi bir tespit veya işlem yapılmış mıdır?
- Kıyıya vuran ölü ve yaralı balıklara dokunulmaması ve tüketilmemesi konusunda vatandaşları bilgilendirmek üzere hangi resmî uyarılar yapılmış, hangi kanallar kullanılmıştır?
- Olay, ICCAT başta olmak üzere ilgili uluslararası kuruluşlara ve ihracat yapılan ülkelerin yetkili otoritelerine bildirilmiş midir? Bu yönde bir bildirim yükümlülüğümüz bulunmakta mıdır?
- Toplu ölümlerin 2025 ve 2026 hasat ve ihracat miktarlarına etkisi ne olmuştur? Japonya ve Güney Kore başta olmak üzere alıcı ülkelerden bu konuda bilgi talebi, denetim talebi veya herhangi bir kısıtlama bildirimi gelmiş midir?
- Deniz suyu sıcaklığındaki artışa bağlı hastalık risklerine karşı bir erken uyarı ve müdahale sistemi kurulması; kafes tasarımı, stoklama yoğunluğu ve yüksek sıcaklık dönemlerinde yemleme rejimine ilişkin mevzuat güncellemesi yapılması Bakanlığınızca değerlendirilmekte midir?
