Geçen hafta yurdumuza, dünyamıza, kültürümüze sahip çıkmanın bir yolunun da akademik araştırmalar, arkeoloji, ilim, bilim ile olduğuna değinmiştim. Topraklarımızın tarihini yazmayı yabancıların taraflı gözüne bırakmak yerine kendimizin bu tarihi arayıp, bulup, kendimizin yazması gerektiğine değinmiştim.
Buna “Yumuşak Güç” dendiğinden söz etmiştim. Yabancıların bu gücü çok iyi kullandıklarından ancak tarafsız olmadıklarından da bahsetmiştim. Topraklarımızın en eski tarihi arkeoloji ve antropoloji ile anlaşılabiliyor. Ben de birçok arkeolog, jeolog, antropolog ile konuşarak, bilgi alarak burada sizlerle bu bilgileri gelecek haftalar boyu paylaşacağım.
Arkeoloji Nedir?
İzmir Arkeologlar derneği Başkanı Fatma Ela Baltutan şöyle anlatıyor: “Türk Dil Kurumu arkeolojiyi ‘Kazı bilimi; tarih öncesi ve eski çağlardan kalma eserleri tarih ve sanat açısından inceleyen bilim’, arkeoloğu ise ‘Kazı bilimci; arkeoloji ile uğraşan kimse’ olarak tanımlamıştır.
Ancak bu eksik, hatta hatalı diyebileceğimiz bir tanımdır.
Çünkü arkeologlar sadece kazı yapmaz. Kazı arkeologların kullandığı araştırma yöntemlerinden sadece bir tanesidir. Antropologlar, sanat tarihçiler, jeologlar, zoologlar, hatta inşaatçılar da kazı yapmaktadır. Üstelik arkeoloji, eski çağlardan kalma eserleri sadece tarih ve sanat açısından değil; pek çok farklı disiplinle inceler.
Disiplinler Arası Çalışma
O nedenle tarihçiler, sanat tarihçiler, mimarlar, restoratör ve konservatörler, antropologlar, jeologlar, zoologlar, botanikçiler, Eski Çağ dili uzmanları, nümizmatlar ve daha pek çok bilim dalı uzmanları ve sanatçılar (ressam, heykeltraş, seramik sanatçısı,vb) arkeologlar ile çalışırlar.
Günümüzde teknolojinin gelişmesiyle arkeolojiye yardımcı bilim dalları da artmıştır.
Arkeologların işi kolaylaşmış ve böylece çok daha fazla veriye çok daha kısa sürede ulaşılmaya başlanmıştır. Sözcük dilimize Fransızcadan geçmiştir.Archéologie Fransızca ‘Eski şeyler bilimi’ anlamındadır.Osmanlıcası ‘‘Atikıyyat’tır (F.Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, İş Bankası Kültür Yayınları, 2023, s.57).
Arkeolojinin Etimolojik Kökeni
Eski Yunanca ἀρχé =>Arkhe (ilk, en eski anlamında) kökünden ἀρχἀiος =>Arkhaios (eski) veό λόγος =>"Logos" (bilim, bilgi, öğreti) kelimelerinin birleşiminden oluşan arkeoloji sözcüğü; kısaca eskinin bilimi, eskiyi araştıran bilim olarak Türkçeye çevrilebilir.Cambridge sözlüğündearkeoloji ‘Geçmişte yaşamış insanlara ait olan binaların, mezarların, aletlerin ve diğer nesnelerin kültürlerini ve toplumlarını öğrenmek amacıyla incelenmesi’’ olarak tanımlanmıştır.
Arkeoloji Bilimi, sınırlı sayıdaki yazılı kaynaklarla belirlenebilenler dışındaki boşlukları doldurmak ve tarihi sağlam temeller üzerine oturtmak üzere ortaya çıkmış, insanoğlunun eski çağlarda oluşturduğu maddesel kültür (kültür varlıkları) kalıntılarını inceleyerek geçmişimizi aydınlatmayı amaç edinmiş bir bilim dalıdır (V. Sevin, Arkeolojik Kazı Sistemi El Kitabı, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 1999, s. 15).
Arkeolog Kimdir?
Sanılanın aksine bulmak için kazmak değil, Prof. Dr. Mehmet Özdoğan’ın dediği gibi öğrenmek, diğer bilim alanlarında olduğu gibi bulguları sınıflandırarak, sistemleştirerek anlamaktır arkeoloji. (M. Özdoğan, https://sarkac.org/2021/07/arkeoloji-nedir 29 Temmuz 2021 tarihli yazı).
Halk arasında yanlış bir kanıyla kazıcı ya da mezarcı olarak bilinen arkeologlar; geçmiş uygarlıklara ait bulguları bilimsel yöntemlerle araştıran, tespit eden, kazıp meydana çıkaran, belgeleyen, yorumlayan, onu koruyan ve yaptığı araştırma sonuçlarını insanlık adına bilim dünyası ile paylaşan kişilerdir.
Arkeolojik Çalışmanın Aşamaları
Yüzey Araştırması ve Arkeolojik Kalıntıların Tespiti:Bir yerde eski bir yerleşim olduğu nasıl tespit edilir?Eğer eski dönemlere ait taşınır kültür varlıklarına rastlandıysa bu genelde bir yerleşim alanıyla/mezarla ya da bir yapıyla ilişkilidir. Bazen yüzeyde görünen birkaç taş dizisi, birkaç seramik parçası veya işlenmiş bir taş; bir sit alanının keşfini sağlayabilir.
Bölge ile ilgili antik kaynaklarda yer alan bilgiler, uydu fotoğrafları, gezginlerin notları, eski belgeler yüzey araştırmasına ışık tutacaktır. Afrodisias’ta bu izler o kadar görünürdür ki arkeolog olmasa da Ara Güler’in dikkatinden kaçmaz (https://www.ntv.com.tr/galeri/sanat/ara-gulerin-dunyaya-tanittigi-koy-geyre).
Raporlama ve Kurtarma Kazısı
Kültür ve Turizm Bakanlığının görevlendirdiği uzman eşliğinde bilim heyetince yürütülen yüzey araştırmaları sonucu tespit edilen arkeolojik veriler (yerleşim yeri, taşınmaz kültür varlığı, mezar, tapınak, sur duvarı, tiyatro,vb) gerekli belgeleme işlemi yapıldıktan sonra kayda geçirilerek alan hakkında rapor yazılır. Koruma Bölge Kurulu tarafından değerlendirilen rapor sonucu nihai karar verilmek üzere dosya bakanlığa gönderilir.Bazen yol, baraj, ev vb inşaat faaliyetleri, tarım uygulamaları ya da kaçak kazılar sırasında arkeolojik verilere rastlanabilir.
Bunlar taşınabilir kültür varlığı (seramik kap, lahit, sikke, heykel vb) olabileceği gibi, hamam, tiyatro, tapınak, ev gibi taşınmaz kültür varlığı da olabilir. Bu durumda derhal en yakın müzeye haber verilmelidir. Müze uzmanları gerekli incelemeleri yapıp alanın güvenliğini sağladıktan sonra açıktaki taşınabilir eserleri tutanakla müzeye götürür ve durumu bakanlığa bildirir. Bu durumda kültür varlıklarının zarar görmesini ve çalınmasını önlemek için alanda kurtarma kazısı başlatmak gerekir.
Sondaj Kazısı ve Bilimsel Arkeolojik Kazı
3.derece sit alanlarında arazi sahiplerince yapılmak istenen her türlü kazıyı içeren bina ve alt yapı faaliyetleri Koruma Bölge Kurulu iznine tabidir. Eğer bir kültür varlığına rastlanırsa kazı genişletilir, Kurtarma Kazısına döner. Bu nedenle bina yapan her şirket koruma kurulundan da izin alır.
Bilimsel Arkeolojik Kazı ise önceden planlanmış, farklı görev ve uzmanlıkları olan çeşitli bilim insanları, arkeologlar, akademisyenler, öğrenciler ve işçilerden oluşan bir ekip tarafından, titizlikle yürütülen arkeolojik kazılardır. Kazı sonunda elde edilen veriler tüm insanlık ve bilimin yararına sunulmaktadır. Konuya haftaya devam edeceğim.