Geçen hafta Ayvalık Gastrofest’te Belediye Başkanı Mesut Ergin’den çok değerli bir armağan aldım. 2019 yılında kaybettiğimiz bizlerin “Foto Önder” diye bildiği ama gerçekte önemli bir sanatçı olan Önder Aksoy’un anı kitabıydı bu hediye.
“Bir Kent, Bir Fotoğraf Sanatçısı: Ayvalık’a Önder Aksoy ile Yeniden Bakmak” başlıklı kitap, sadece bir yerin görsel belgelemesi olmanın çok ötesinde, bir kentin ruhunu, dokusunu ve zaman içindeki katmanlarını fotoğrafın evrensel diliyle okuma girişimidir.
Kitap Ayvalık’ın kentsel kimliğine getirdiği özgün bakışı, Önder Aksoy’un vizöründen süzülen estetik anlayışı ve kitabın bir bellek nesnesi olarak değeri açısından önemli.
Mekânın şiirselliği ve kadrajın sınırları bu kitapta yer alıyor.
Berrin Akın Akbüber, Taylan Köken ve Turgut Baygın’ın büyük bir özveriyle yayına hazırladığı kitap, Ayvalıklı usta fotoğraf sanatçısı Önder Aksoy’u (1941-2019) tüm yönleriyle ele alıyor ve okuyucuya kapsamlı, doyurucu bir Önder Aksoy monografisi sunuyor.
Yoğun emek ve titiz bir araştırmanın ürünü olan bu çalışmada, “60 yıldır fotoğraf çekiyorum, 60 yıl daha fotoğraf çeksem bitiremem” diyerek bağlandığı Ayvalık’ı adeta bir aşkla belgeleyen sanatçının hayat hikâyesi, fotoğrafçılığa başlama serüveni ve “Foto Önder” olarak anılan uzun sanat yolculuğu ayrıntılı bir şekilde anlatılıyor.
Kitap, Önder Aksoy’un Türk fotoğraf tarihindeki önemli yerini ve eserlerinin edebiyata da yansıyan izlerini de gözler önüne seriyor. Elbette bu değerli çalışma, hem fotoğraf sanatı açısından hem de Ayvalık’ın kent belleği için paha biçilmez nitelikteki karelerden oluşan geniş ve özenle seçilmiş bir fotoğraf seçkisiyle zenginleştirilmiş. Okur, sayfalar arasında gezerken hem bir sanatçının derinlikli portresine tanık oluyor hem de Ayvalık’ın zaman içinde değişen yüzünü, unutulmaya yüz tutmuş anlarını ve eşsiz atmosferini Önder Aksoy’un objektifinden yeniden keşfediyor. Bu kitap, sadece bir fotoğraf sanatçısının arşivini değil, aynı zamanda bir kentin hafızasını da kalıcı kılan anlamlı bir kültürel katkı olarak öne çıkıyor.
Ayvalık; dar sokakları, sarımsak taşından cepheleri, cumbalı evleri ve mübadelenin izlerini taşıyan kültürel mirasıyla her dönem sanatçıların çekim merkezi olmuştur. Ancak bir kenti "herkesin gördüğü" turistik bir nesne olmaktan çıkarıp, onun derinlerindeki hikâyeyi yakalamak farklı bir duyarlılık gerektirir.
Önder Aksoy, bu çalışmasında Ayvalık’ı sadece bir dekor olarak kullanmıyor; aksine, kenti yaşayan, nefes alan ve hafızası olan bir özne olarak konumlandırıyor. Kitap, isminde vaat ettiği "Yeniden Bakmak" eylemini tam anlamıyla karşılıyor. Sanatçı, tanıdık manzaraları ezberlenmiş açılardan kurtararak, ışığın ve gölgenin kent mimarisi üzerindeki oyunlarını birer görsel şiire dönüştürüyor.
Kitaptan eski Ayvalık’tan unutulmaz bir kare. Fuskes, deniz kestanesi ve midye ayıklayan çocuklar… Aşırı avlanma sonucu hepsi tükendi bugünkü Ayvalık’ta…
Aksoy'un fotoğraflarında göze çarpan en belirgin unsurlardan biri, Ayvalık’ın meşhur dokularını işleme biçimidir. Zamanın yıprattığı ahşap kapılar, sıvası dökülmüş taş duvarlar ve denizin tuzuyla şekillenmiş kıyılar, onun kadrajında adeta dokunma hissi uyandırır. Sanatçı, dijital çağın getirdiği aşırı netlik ve yapay canlılık yerine, malzemenin kendi doğallığını ve yaşanmışlığını ön plana çıkaran bir tonlama tercih ediyor.
Kitapta kent sadece binalardan ibaret değil. Ayvalık’ın kimliğini oluşturan insan unsuru da Aksoy’un objektifinde kendine geniş bir yer buluyor. Sokak aralarında koşan çocuklar, kahvehanede oturan yaşlılar veya zeytin işçileri, kentin mimari yapısıyla organik bir bağ içinde sunuluyor. Bu yaklaşım, fotoğrafları salt birer mimari belge olmaktan çıkarıp, sosyo-kültürel birer tanıklığa dönüştürüyor.
"Fotoğraf, kronometresi durmuş bir zaman diliminde kentin ruhunu dondurma sanatı değil, o ruhun akışına sızma çabasıdır."
Bir Bellek Nesnesi Olarak Kitap
Hızla değişen, kentsel dönüşüm ve turizm baskısıyla özgünlüğünü kaybetme tehlikesi yaşayan Ege kasabaları düşünüldüğünde, bu eser aynı zamanda ciddi bir arşiv niteliği taşıyor. Kitap; Ayvalık'ın somut olmayan kültürel mirasını görselleştiriyor. Gelecek nesillere kentin bugünkü dokusunu aktaran nitelikli bir referans kaynağı sunuyor. Görsel sosyoloji ve kent çalışmaları için zengin bir materyal sağlıyor.
Ayvalık’a Önder Aksoy ile Yeniden Bakmak, bakmak ile görmek arasındaki o ince çizgide duran bir çalışma. Önder Aksoy, Ayvalık’ı bize sadece göstermekle kalmıyor, onun rüzgarını, taş kokusunu ve tarihsel yorgunluğunu hissettiriyor. Eser, fotoğraf sanatının bir kenti nasıl yeniden inşa edebileceğinin ve ona nasıl yeni bir anlam katmanları ekleyebileceğinin başarılı bir kanıtı olarak raflardaki yerini alıyor.
Başkan ne diyor?
Ayvalık Belediye Başkanı Mesut Ergin, geçmişi her yönüyle öğrenmek ve öğretmek konusunda sorumluluklarının bulunduğunu söylüyor.
Ergin, “Ayvalık'ın kent hafızasına 'Foto Önder' adıyla yerleşmiş olan Önder Aksoy'un biyografisini, onun 60 yıllık sanat yolculuğunu ve sanatçımızın kişisel arşivinden özenle seçilmiş fotoğraf seçkisini bizlere sunmaktadır. Yakın zamanda kaybettiğimiz sanatçımız ömrünün altmış yılını fotoğrafa adamıştır. Ayvalık'ta bizleri fotoğraf sanatıyla tanıştıran ilk isimlerden biri olmuştur. Kendisi sadece Ayvalık'ta değil aynı zamanda Türkiye fotoğraf tarihinde de önemli izler bırakmıştır" diyor.
Emek veren herkese teşekkür borcumuz var.