Nedim ATİLLA
İbn Rüşd’ü birazcık anlasa şu dünya
8 Ağustos 2020 Cumartesi

En güvendiğimiz hekimler bile “Turpun büyüğü heybede” derken, en iyimser hocamız bile karamsar videolar yayımlarken coronadan başka bir şey yazmak ayıpmış gibi geliyor ama…

Sonuçta bu işin de sonu gelecek. Dönüp bu günlere baktığımızda neler yazdığımız, derdimizi nasıl anlattığımız önemli olacak…

Bu nedenle bugünlü yazımı İslamın en büyük filozofuna ayırdım. Dedim ki, çok değerli bir hekim de olan İbn Rüşd’ü birazcık anlasa şu dünya hiç de bugünkü haline gelmezdi…

İbn Rüşd, ilk kez bizim Assos-Behramkale’de şekillenmiş olan Aristo (Aristoteles) felsefesini ve Platon’un görüşlerini, kendi döneminde (yani neredeyse 1600 yıl sonra) savunmuş ve yaymaya başlamış. Bu anlamda verdiği eserlerle, Batı düşüncesini de yüzyıllar boyunca etkilemiş. Şimdi biraz Assos’tan da söz edelim… Malumunuz, Assos’un bugünkü adı Behramkale… Kentin kuruluşu MÖ 7. yüzyıla kadar uzanıyor. Önceleri Pers egemenliğinde, 5. yüzyılda ‘Atina Birliği’ne katılmış. Ardından da kent ‘özelleştirilmiş’ ve banker Euboulos’un yönetimine girmiş. Kentin sonraki hâkimi de, bankerin mirasçısı olan azat edilmiş köle Hermias olmuş. Hermias da Platon’un öğrencisi, aynı zamanda Aristo’nun da arkadaşı… Durum böyle olunca, ‘mantık’ biliminin babası büyük filozof Aristo, Hermias’ın konuğu olarak tam üç yıl Assos’ta kalmış ve dersler vermiş. Assos’un antik felsefenin başkenti kabul edilmesi biraz da bu yüzden…

Seçkin fıkıhçılar yetiştirmiş Kordobalı (Kurtubalı) bir ailenin oğlu olan ve tefsir, hadis, fıkıh eğitiminin yanı sıra tıp ve felsefe eğitimi de gören İbn-i Rüşd, aynı zamanda Aristo’nun eserlerinden yaptığı tercüme ve açıklamalarla (şerhlerle) ünlü… Avrupa’nın o zamanlar çoktan unuttuğu ‘Aristoteles Felsefesi’ni Batı’ya yeniden tanıtan adam… 12. yüzyıldan önce, Aristo’nun eserlerinden sadece birkaçının tercümesi yapılmış Avrupa’da; bunlar da din adamlarınca pek rağbet görüp incelenmezmiş. Batı’da Aristo öğretisinin yeniden keşfedilmesi, İbn-i Rüşd’ün eserlerinin 12. yüzyıl başlarında Latinceye tercümesiyle başlamış.

İşte Batı dünyasının İbn Rüşd’e bu kadar saygı duymasının sebebi ve bugün İspanya’da yer alan Kordoba kentine 1980’de bir anıtının dikilmesi bundandır. Çünkü İbn Rüşd, bilimin merkezini oluşturan “Apodeiksis Teorisi”  kapsamında yaptığı analizlerle, bilimsel düşüncenin kurucusu olan Aristo’nun sistemini işlemiş, geliştirmiş, deyim yerindeyse güncellemiştir.

Biraz daha gerilere gidince görürüz ki, Antik Yunan ve Rönesans dönemleri arasında geçen 1500 yıl boyunca, kesintisiz en büyük bilimsel ilerleme periyodu, Ortaçağ İslam dünyasının önemli eğitim merkezleri olan Bağdat, Kahire, Kurtuba ve Semerkant’ta yaşanmıştır. Örneğin, cebir üzerine yazılmış ilk kitabı ‘Kitab-al Cebr’ (ki ‘cebir’ sözcüğü buradan türemiştir) Bağdat’ta buluruz.

Müslümanlar fetihlerle Arap Yarımadası’nın kuzeyine çıkınca, antik Sümer/Babil, Hint, Mısır, Yunan ve Pers uygarlıklarıyla karşılaşmışlar ve doğal olarak bütün bu kültürlerden etkilenmişler. Özellikle Abbasiler döneminde, aydın ve ilerici halifeler, önce bu uygarlıklara ait bilimsel ve edebi eserleri Arapçaya çevirtmişler. Aynı süreçte, fetihlerin verdiği zenginlikle halifelerin çevresinde ciddi bir burjuva sınıfı oluşmuş. Aydın halifelerle birlikte bu kesimin de bilimsel çalışmaları desteklemesi, hatta sanatçıları ve bilim insanlarını himayelerine almasıyla, Avrupa’nın 8. ve 12. yüzyıllar arasında yaşadığı Ortaçağ karanlığında, bilimin ışığı, İslam dünyasında yükselmeye başlamış.

Bugün bilim tarihine damga vurmuş olan Harizmi, Ömer Hayyam, Farabi, İbnü’l Heysem, Razi, İbn Sina, İbn Rüşd gibi âlimlerin hepsi bu dönemde yaşamış. Buluşlarıyla, çalışmalarıyla matematik, fizik, tıp, felsefe gibi alanlarda evrensel bilime önemli katkılar sağlamışlar. Bu buluşların en önemlilerinden biri de ‘ondalık sistem’…

Tıp ve anatomi alanındaki ilerlemelere gelince… Avrupa kütüphanelerinde bulunan Galen ve Hipokrat’a ait Yunanca metinlerin yerini, Ortaçağ döneminde İbn Sina ve El-Razi gibi bilim adamlarının yazdığı Arapça metinler almış. Kordobalı hekim El-Zehravi, pek çoğu bugün dahi kullanılan (pens ve şırınga gibi) 200’ün üzerinde cerrahi alet icat etmiş. 

İbn Sina ve İbn Rüşd’ün felsefi çalışmaları ise, Roger Bacon ve St. Thomas Aquinas gibi geç Ortaçağ döneminin Avrupalı bilginlerini etkilemiş. Hemen hemen aynı dönemde, simyacıların rastlantısal deneyimlerini aşan ve gelişmiş bilimsel metotların kullanıldığı endüstriyel kimyanın doğuşuna da tanık oluyoruz. Optik alanında, eşine Newton’a kadar rastlanmayacak ölçüde büyük ilerlemeler kaydeden İbn Heysem gibi isimler, yine bu dönemin araştırmacıları… 500 yılı aşkın bu süreçte, uluslararası bilim dili de Arapça… 

İbn Rüşd’e ‘Müslüman Aristoteles’ denmesi boşuna değil. Bu yazıyı hazırlarken faydalandığım Avukat Ömer Köker şöyle açıklıyıor bu durumu:  “Onun Aristoteles’in sıradan bir yorumcusu değil, onunla aynı amaca yönelmiş bir filozof olarak değerlendirilmesi uygundur. Hatta İbn Rüşd hakkında ileri sürdüğümüz ‘Müslüman Aristoteles’ nitelemesi, tekrar belirtelim ki, bizce kesinlikle doğrudur. Çünkü İbn Rüşd’ün ortaya koyduğu felsefî sistem de, tıpkı Aristo gibi bilgiye susamış insanlara seslenir. Her şeyden, hatta felsefe olmaktan önce, bir bilimdir. İbn Rüşd, İslam medeniyetinin düşünce tarihinde ortaya çıkan diyalektik akışın bir ucunu oluşturmaktadır. Uzun asırlardır ihmal edilmiş, hatta unutulmuş olan bu büyük filozofun incelenmesi, işte bu nedenle ayrı bir önem taşır. Zira tek kanadı kırılmış bir kuş uçamaz. Bu günkü İslam dünyasının düşünce evreninde, İbn Rüşd’ün zirvesini oluşturduğu özgün felsefî düşünce tarzının tekrar sahneye çıkması, özellikle tefekkür planında birkaç asırdır karanlık çağını yaşayan İslam düşünce dünyasında bir zamanlar var olan akılcı felsefenin tekrar harekete geçirilmesi, sistemin kanatlanabilmesi için gereklidir.”

Latin İbn Rüşdcülüğü… 12. yüzyıldan önce Avrupa’da fazla Aristo çevirisi olmadığını, var olanlara da din adamlarının pek rağbet etmediğini söylemiştim. Dikkate alanlar da Aristoteles düşüncesinden Hıristiyanlığa ait deliller çıkartmaya çalışıyorlardı. Ancak Aristo felsefesi Hıristiyan anlayışına pek de uygun değildi. Aristoteles’in eserleri, din adamları tarafından görmezden geliniyordu. Bazıları da kıyıda köşedeki manastırlarda kilit altında tutuluyordu. Rönesans ile birlikte İbn Rüşd’ün kitapları Latinceye çevrilmeye başladı. Batı, unuttuğu Antik dönem bilim insanlarını ve felsefecilerini yeniden, İbn Rüşd’ün eserlerinden öğrendi. Bu eserler Arapçadan Latinceye çevrildi ve Batı da gerçek Rönesans’ı başlatmış oldu.

Osmanlı geç kaldı… Aristoteles’in ilk çevirileri Osmanlı İmparatorluğu’nda III. Ahmet zamanında, 18. yüzyılın ortalarına doğru yapılmaya (hatta teşvik edilmeye) başlandığında, aslında oldukça geç kalınmıştı. Batı dönüşümünü tamamlayarak ‘aydınlanma’yı yaşamaya başladığından, Aristo’nun görüşleri çoktan aşılmış; gelişmiş bir bilimsel ve felsefi bir ortama çoktan geçilmişti. Aristo’nun bilgiye ulaşmada kullandığı ‘Tümden Gelim Metodu’, yerini Descartes’ın öncülüğünde Bacon’ın liderliğinde ‘Tüme Varım Metodu’na bırakmıştı.

İbn Rüşd olmasaydı… İbn Rüşd olmasaydı, dünya Aristoteles’i bu kadar yakından ve doğru tanıyamayacaktı. O Aristo araştırmaları yaparken, Batı dünyası bu büyük filozofun adını çoktan unutmuş, kilise onun adını taşıyan kitapları çoktan tozlu mahzenlere hapsetmişti. İbn Rüşd, otuz yıl çalışıp didindi, gayret etti ve Antik Çağ’dan Ortaçağ karanlığına (deyim yerindeyse) ışıklar yağdırdı. Yaptığı tercümelerle yetinmedi, onların oldukça ayrıntılı açıklamalarını (şerhlerini) yazdı. Avrupa düşünce dünyası, İbn Rüşd’ün satırlarında Aristo’nun büyük mirasıyla karşılaştı. Unutmayalım ki, İbn Rüşd bunu Endülüs’teki serbest düşünce ortamında başarabildi. ‘Aristoteles Felsefesi’ ile ‘İslam Tasavvufu’nu paralel, hatta zaman zaman geçişken koridorlarda inceledi ve dünya düşünce tarihine yeni bakış açıları kazandırdı. Eserleri daha Ortaçağ’da Arapça, Latince, Yunanca ve İbraniceye çevrildi. Filozof ile yorumcusu, yani Aristoteles ile İbn Rüşd, böylece bütün dünyanın tanıdığı iki önemli isim oldular. Batılılar İbn Rüşd’e, ‘Averos’ (Latince Averroes); onun eğitim yöntemine yani ‘İbn Rüşdcülük’e de ‘Averoizm’ (Averroeisme) diyorlar.

Batı, yüzyıllar boyunca bu eğitim yöntemini takip etmiş, bizim bilmediğimiz, tanımadığımız kadar onu yeniden keşfetmiş, bir anlamda geçmişe borcunu ödemiştir. Enteresan olan şudur: Batı anlayışının sahip çıkamadığı Aristoteles gibi bir değere Ortaçağ’da bir İslam filozofu sahip çıkarken, o İslam filozofuna modern dünyanın Müslümanları değil de Batı Dünyası sahip çıkmıştır. Bence üzerinde en çok düşünülmesi gereken de budur.

İbn Rüşd’ün Batı’ya getirdiği aydınlanma, 17. yüzyıla kadar devam etmiştir. Onun Aristo yorumları, Avrupa üniversitelerinde felsefe programlarının belkemiğini oluşturmuştur. Yapılan resmî kınamalar, suçlamalar ve getirilen yasaklar; ne Aristo’nun ne de onun büyük yorumcusunun düşüncelerini tarihten silebilmiştir. En önemlisi de bütün bu öğretiler, Ortaçağ’a egemen olan dinsel görünümlü dogmatizmin yıkılmasının başlangıcı olmuştur. Felsefe, dinin hizmetinden çıkarak aklın ve bilimin hizmetine girmiş; aklın alanı ile inancın alanı gittikçe artan ölçüde birbirinden uzaklaşmıştır. İonia topraklarında kendini yüzyıllarca önce gösteren bu anlayış, İbn Rüşd sayesinde Avrupa’ya taşınmıştır.

Yazdır   Önceki sayfa   Sayfa başına git  
YORUMLAR
Toplam 2 yorum var, 2 adet görüntüleniyor. Onay bekleyen yorum yok.

Küfür, hakaret içeren; dil, din, ırk ayrımı yapan; yasalara aykırı ifade ve beyanda bulunan ve tamamı büyük harflerle yazılan yorumlar yayınlanmayacaktır.
Neleri kabul ediyorum: IP adresimin kaydedileceğini, adli makamlarca istenmesi durumunda ip adresimin yetkililerle paylaşılacağını, yazılan yorumların sorumluluğunun tarafıma ait olduğunu, yazımın, yetkililerce, fikrim sorulmaksızın yayından kaldırılabileceğini bu siteye girdiğim andan itibaren kabul etmiş sayılırım.
 
Delege lideri Cemil 11 Ağustos 2020 Salı 10:18

Bu yazarınız Türkiyede yaşamıyor galiba. Millet nerede bu yazar nerede.

Yorumu oyla      0      0  
Emin Dinleten 10 Ağustos 2020 Pazartesi 07:29

Bilgilendirme mükemmel. Çok şey öğrendik. Kaaranlıklarda bir ılık gibiydi yazınız çok teşekkürler. Devamı gelir ummarım. Saygılarımızla, başarılı çalılmalarınızın devamını dilerim.

Yorumu oyla      1      0  
FACEBOOK YORUM
Yorumlarınızı Facebook hesabınız üzerinden yapın hemen onaylansın...
Mehmet KARABEL
Mehmet KARABEL
Yok böyle mutluluk!
Nedim ATİLLA
Nedim ATİLLA
Ekinoks: Zaman, aydınlanma ve eşitlik…
Muhittin AKBEL
Muhittin AKBEL
Büyükşehir'in, otobüs hibesiyle verdiği mesaj
Kemal ARI
Kemal ARI
Atatürk büyüktür…
Aylin AKDOĞAN
Aylin AKDOĞAN
İzmir-İN
Metin ÖNEY
Metin ÖNEY
Anahtar liste
Engin ÖNEN
Engin ÖNEN
Çeşme Projesi’nde iktidar-muhalefet ortaklığı
Tayfun MARO
Tayfun MARO
İzmir aşkı
Harun ÖZDEMİR
Harun ÖZDEMİR
ABD, CHP’yi istemiyor!
Prof. Dr. Mustafa KAYMAKÇI
Prof. Dr. Mustafa KAYMAKÇI
Yunan halkı ile kalıcı dostluk nasıl kurulabilir?
ÇOK OKUNANLAR
ÇOK YORUMLANANLAR
GAZETE EGE'DE SONSÖZ
KünyeKünye İletişimİletişim FacebookFacebook TwitterTwitter Google+Google+ RSSRSS Sitene EkleSitene Ekle Günün HaberleriGünün Haberleri
Maxiva